Ուղեղի թաքնված կապերը պաշտպանում են միտքը նույնիսկ դրա փոքրացման դեպքում
Ձեր ուղեղը փոքրանում է, բայց սա պատմության վերջը չէ
Կա մի փաստ, որը մարդկանց մեծ մասը կնախընտրեր չիմանալ․ 40 տարեկանից հետո ուղեղը սկսում է կորցնել գորշ նյութը։ Ամեն տասնամյակ կեղևը բարակում է, նեյրոնները մահանում են, և այս ամենը թվում է ձեր ինտելեկտի համար դանդաղ դատավճիռ։ Բայց նոր հետազոտությունները մի անսպասելի բան են ասում․ չափը միակ կարևոր գործոնը չէ։ Պարզվում է՝ ուղեղն ունի մի թաքնված առավելություն, որի մասին գիտնականները նախկինում գրեթե չէին խոսում։
Խոսքը կարճ նյարդային կապերի՝ այսպես կոչված կարճ ասոցիատիվ թելիկների մասին է։ Սրանք փոքր «մալուխներ» են, որոնք միացնում են ուղեղի հարևան հատվածները բառացիորեն մի քանի միլիմետր հեռավորության վրա։ Ի տարբերություն երկար տրակտների, որոնք անցնում են ամբողջ ուղեղով, այս միկրոկապերը գտնվում են անմիջապես կեղևի տակ։ Եվ, ըստ ամենայնի, հենց դրանք կարող են վճռորոշ դեր խաղալ ճանաչողական գործառույթների պահպանման գործում նույնիսկ այն ժամանակ, երբ գորշ նյութը նվազում է։
Ինչ են իրականում հայտնաբերել գիտնականները
Հետազոտողները վերլուծել են տարեց մեծահասակների մեծ խմբի նեյրոպատկերային տվյալները և նկատել մի բան, որը նախկինում պարզապես չէին փնտրում․ մարդիկ, որոնց կարճ կապերն ավելի լավ էին պահպանված, ավելի բարձր արդյունքներ էին ցույց տալիս հիշողության, ուշադրության և գործադիր գործառույթների թեստերում՝ նույնիսկ գորշ նյութի զգալի կորստի պայմաններում։ Այլ կերպ ասած՝ ուղեղը կարող է «փոխհատուցել» կառուցվածքային կորուստը՝ պահպանելով տեղային կապակցվածությունը։
Սա գլխիվայր է շրջում նեյրոգիտության սովորական տրամաբանությունը։ Տասնամյակներ շարունակ գիտնականները հիմնականում ուղեղի ծավալին էին նայում՝ որպես ճանաչողական առողջության գլխավոր ցուցանիշի։ Ավելի շատ գորշ նյութ՝ ավելի բարձր միտք։ Ավելի քիչ՝ ավելի վատ։ Բայց իրականությունն անհամեմատ նուրբ է։ Ուղեղը պարզապես նեյրոնների պահեստ չէ, այն ցանց է։ Եվ այդ ցանցում տեղային կապերի որակը կարող է ոչ պակաս նշանակություն ունենալ, քան ընդհանուր «ապարատային ռեսուրսների» քանակը։
Ինչու է սա հակաինտուիտիվ, և ինչու է կարևոր
Մեզանից շատերը ուղեղի ծերացումը ընկալում են որպես միակողմանի անկում։ Բջիջները մահանում են, կապերը խզվում են, ճանաչողական կարողությունները նվազում են։ Բայց եթե կարճ կապերն իսկապես պաշտպանիչ դեր են խաղում, դա նշանակում է, որ ուղեղն ունի շատ ավելի մեծ կայունություն և պլաստիկություն, քան մենք կարծում էինք։
Սա նաև բացատրում է «սուպերծերերի» երևույթը՝ 80-ից բարձր տարիքի մարդկանց, որոնց հիշողությունը գործում է քառասունամյակի մարդու նման։ Նրանք, որպես կանոն, կախարդականորեն ավելի մեծ ուղեղ չունեն։ Փոխարենը նրանց տեղային նեյրոնային ցանցերը պահպանում են զարմանալի ամբողջականություն։ Հնարավոր է՝ հենց կարճ կապերն են նրանց գաղտնիքը։
Ինչ է սա գործնականում նշանակում ձեզ համար
Լավ նորությունն այն է, որ կան հիմքեր կարծելու, թե կարճ կապերը կարելի է պահպանել և նույնիսկ ամրապնդել։ Նեյրոգիտության տվյալներով՝ իրականում աշխատում է հետևյալը․
- Աերոբիկ ծանրաբեռնվածություն։ Կանոնավոր վարժությունները, հատկապես նրանք, որոնք բարձրացնում են սրտի զարկերի հաճախականությունը, խթանում են BDNF-ի՝ նեյրոնների աճի գործոնի արտադրությունը, որը աջակցում է սպիտակ նյութի և կապերի ամբողջականությանը։
- Նոր բան սովորելը։ Նոր հմտության յուրացումը՝ լինի դա լեզու, երաժշտական գործիք, թե շախմատ, պահանջում է նոր տեղային կապերի ձևավորում։ Սա բառացիորեն «մարզում է» կարճ կապերը։
- Որակյալ քուն։ Խորը քնի ընթացքում ուղեղը նյարդային ուղիներին անցկացնում է «տեխնիկական սպասարկում»։ Քրոնիկ քնի պակասը քայքայում է ոչ միայն գորշ նյութը, այլև նեյրոնների միջև կապերը։
- Սոցիալական ակտիվություն։ Շփումը տեղային նեյրոնային ակտիվության ամենահզոր խթանիչներից մեկն է։ Բարդ սոցիալական փոխազդեցություններին մասնակցող ուղեղը բառացիորեն մարզում է իր կարճ կապերը։
- Միջերկրածովյան սննդակարգ։ Օմեգա-3-ը, հակաօքսիդանտներն ու պոլիֆենոլները պաշտպանում են միելինային թաղանթը՝ նյարդային թելիկների մեկուսացումը, որից կախված է ազդակների փոխանցման արագությունն ու որակը։
Մեծ հարցը․ հնարավո՞ր է «վերակառուցել» կապերը
Գիտնականները զգուշավոր են իրենց եզրակացություններում․ առայժմ պարզ չէ, թե արդյոք հնարավոր է մեծահասակների մոտ նպատակային կերպով ավելացնել կարճ կապերը։ Բայց հենց այն փաստը, որ ուղեղը դրանք օգտագործում է որպես փոխհատուցող մեխանիզմ, բացում է բոլորովին նոր ուղղություն տկարամտության և ճանաչողական ծերացման հետազոտություններում։
Եթե ապագա հետազոտությունները հաստատեն, որ կարճ կապերը ենթակա են մարզման, դա կարող է փոխել ամեն ինչ՝ ճանաչողական անկման ախտորոշման եղանակներից մինչև անհատական «ուղեղի ֆիթնեսի» ծրագրերի մշակումը։
Իսկ առայժմ գլխավոր եզրակացությունը պարզ է և ոգևորող․ ձեր ուղեղն ավելի խելացի է, քան կարծում եք, նույնիսկ երբ ծերանում է։ Այն պարզապես չի կորցնում ռեսուրսները, այլ վերաբաշխում է դրանք։ Եվ մեզանից յուրաքանչյուրի խնդիրը նրան այս աշխատանքի համար բոլոր անհրաժեշտ գործիքները տալն է։