Белдеулі теміреткіге қарсы вакцина деменция қаупін 24%-ға төмендетеді

Есте сақтаумен ешкім байланыстырмаған екпе

Елестетіп көріңіз: сіз дәрігерге белдеулі теміреткіге қарсы екпе алуға келдіңіз — жағымсыз, бірақ әбден үйреншікті дерт. Ал соңында, бәлкім, соңғы жылдардағы миыңыз үшін ең пайдалы істердің бірін жасағаныңыз анықталады. Сену қиын ба? Жаңа ауқымды зерттеудің нәтижелерін көргенде зерттеушілердің өзі дәл солай таңғалды.

Ғалымдар белдеулі теміреткіге қарсы Shingrix вакцинасын алған егде жастағы адамдарда кейінгі төрт жыл ішінде «деменция» диагнозы 24% сирек қойылғанын анықтады. Бұл болмашы статистикалық ауытқу емес — бұл когнитивтік төмендеуге қатысты кең қолжетімді медициналық шаралар арасында тіркелген ең елеулі қорғаныс әсерлерінің бірі.

Теміреткі мен мидың арасында қандай байланыс бар?

Бір қарағанда бұл байланыс оғаш көрінеді. Белдеулі теміреткіні varicella-zoster вирусы тудырады — дәл осы вирус балалық шақта желшешекке себеп болады. Адам жазылғаннан кейін вирус жоғалып кетпейді: ол жүйке жасушаларында жасырынып қалады да, ондаған жылдан соң, әсіресе жас ұлғайған сайын иммунитет әлсірегенде, қайта «оянуы» мүмкін.

Ең қызығы да осы жерден басталады. Соңғы жылдардағы зерттеулер вирустық инфекциялар нейродегенеративтік аурулардың жасырын триггерлерінің бірі болуы мүмкін деген дәлелдерді барған сайын көбейтіп келеді. Varicella-zoster вирусы орталық жүйке жүйесіне еніп, қабыну туғыза алады және кейбір деректерге қарағанда, Альцгеймер ауруына тән ақуыздардың — амилоид пен тау-ақуыздың — жиналуын жеделдетуі мүмкін.

Басқаша айтқанда, вирус «оянғанда», ол теріде ауырсынатын бөртпе шығарып қана қоймайды. Ол нейрондарға білдіртпей шабуыл жасап, жылдар бойы миды іштен зақымдайтын қабыну реакцияларының тізбегін іске қосуы мүмкін.

Неліктен ескі вакцина емес, дәл Shingrix?

Мұнда оңай көзден таса болатын маңызды жайт бар. Белдеулі теміреткіге қарсы екі вакцина бар. Ескісі — Zostavax — тірі аттенуацияланған вакцина. Жаңасы — Shingrix — рекомбинантты, яғни құрамында әлсіретілген вирус емес, оның бір фрагменті және күшті иммундық күшейткіш бар.

Shingrix әлдеқайда тиімді болып шықты: ол теміреткіден 90%-дан астам қорғайды, ал Zostavax шамамен 51% қорғайды. Деменцияға қатысты байқалған қорғаныс әсері де дәл Shingrix-пен байланысты. Зерттеушілердің пайымынша, жаңа вакцина туғызатын неғұрлым қуатты иммундық жауап вирустың қайта белсенуін ғана тежемейді — ол мидың иммундық реакциясын тұтастай қайта баптап, созылмалы нейроқабынуды азайтуы мүмкін.

Бұл қаншалықты сенімді?

Ашығын айтсақ: өте сенімді, бірақ әзірге түпкілікті емес. Бұл рандомизацияланған бақыланатын эксперимент емес, обсервациялық зерттеу — дәлелді медицинаның алтын стандарты. Демек, біз корреляцияны көріп отырмыз, бірақ жүз пайыз дәлелденген себеп-салдарлық байланысты емес.

Соған қарамастан, бірнеше фактор бұл нәтижелерді айрықша салмақты етеді:

• Іріктеменің ауқымы. Зерттеуге мыңдаған егде жастағы адам қатысты — бұл шағын пилоттық жоба емес.
• Айнымалыларды бақылау. Ғалымдар «дені сау пайдаланушы» әсерін — вакцина алатын адамдардың жалпы алғанда денсаулыққа пайдалырақ өмір салтын ұстану үрдісін — барынша алып тастауға тырысты.
• Биологиялық қисындылық. Вирустық қабынуды нейродегенерациямен байланыстыратын механизм ғылыми әдебиетте жақсы құжатталған.

Сонымен қатар ғалымдар алдағы жылдары неғұрлым нақты жауап беруге тиіс клиникалық сынақтарды да жоспарлап қойған.

Бұл дәл қазір сіз үшін нені білдіреді?

Егер сізге немесе жақындарыңызға 50 жас және одан жоғары болса — бұл мәселені келесі қабылдауда дәрігермен талқылаған жөн. Shingrix көптеген елдерде дәл осы жастан бастап ұсынылады, дегенмен көрсетілімдер әр жерде әртүрлі.

Мұны түсіну маңызды: бұл панацея емес. Деменция — көпфакторлы ауру, сондықтан ешбір вакцина ұйқының, дене белсенділігінің, әлеуметтік байланыстың және когнитивтік жүктеменің маңызын жоққа шығармайды. Бірақ бір екпе қауіпті шамамен төрттен біріне азайта алса — мұны елемеу тым орынсыз.

Әсіресе бүкіл әлемде әр үш секунд сайын біреуге деменция диагнозы қойылатынын, ал тиімді емдеу тәсілдері әлі де іс жүзінде жоқ екенін ескерсек.

Үлкен көрініс: иммунитет пен ми

Бұл зерттеу — ғылымдағы кеңірек бетбұрыстың бір бөлігі. Нейробиологтар нейроқабыну — мидағы созылмалы, баяу жүретін қабыну — когнитивтік функциялардың қартаюындағы басты қозғаушы күштердің бірі болуы мүмкін екенін барған сайын табандырақ айтып жүр. Ал вирустар, соның ішінде жүйке жүйесінде жылдар бойы ұйқыда жататындары, осы қабынуды қолдап, күшейте алады.

Егер бұл гипотеза толық расталса, миды қорғау стратегиясы түбегейлі өзгеруі мүмкін: өмір салты мен жады жаттығуларына қоса иммунологиялық құрамдас пайда болады. Сонда теміреткіге қарсы кәдімгі екпе бұл ойында күтпеген, бірақ қуатты ойыншыға айналуы ықтимал.