Сиздин мүнөзүңүз гендерде окумуштуулар ойлогондон да күчтүүрөөк жазылган
Сиздин мүнөзүңүз — тарбиянын гана жыйынтыгы эмес
Өзүңүз тууралуу нускаманы ачып, анын көпчүлүк барактары сиз төрөлө электе эле жазылып бүткөнүн көрдүңүз деп элестетиңиз. Ири жаңы изилдөөдө окумуштуулар маңызында дал ушуну аныкташты: 1200дөн ашык генетикалык вариант инсандыктын «Чоң бештик» деп аталган сапаттары — ачыктык, абийирдүүлүк, экстраверсия, боорукерлик жана нейротизм менен байланыштуу. Өзгөчө таң калычтуусу — ушул эле варианттардын көбү интеллектке да бир убакта таасир этет.
Бул жөн гана академиялык табылга эмес. Бул биздин доордун эң популярдуу ишенимдеринин бирине сокку: биз өзүбүздү күч-аракет, чөйрө жана туура жашоо образы аркылуу өзүбүз калыптандырабыз деген түшүнүккө. Илим мындай дейт: ооба, калыптандырабыз — бирок негизи алдын ала түптөлгөн пайдубалдын үстүндө.
«Чоң бештик» деген эмне жана бул эмнеге маанилүү
«Чоң бештик» — психологияда инсанды сүрөттөөнүн эң туруктуу модели. Ал адамдарды «интроверт» же «холерик» сыяктуу түрлөргө бөлбөйт, тескерисинче ар бир адамды беш үзгүлтүксүз шкала боюнча өлчөйт:
- Тажрыйбага ачыктык — кызыгуу, элестетүү, жаңы нерсеге умтулуу
- Абийирдүүлүк — өзүн-өзү тартипке салуу, уюшкандык, ишенимдүүлүк
- Экстраверсия — баарлашуучулук, энергиялуулук, таасир издөөгө умтулуу
- Боорукерлик — эмпатия, кызматташтык, ишеним
- Нейротизм — эмоционалдык туруксуздук, тынчсыздануу, кыжырдануу
Ондогон жылдар бою изилдөөчүлөр бул сапаттар жарым-жартылай тукум куучулук экенин билишкен. Бирок жүз миңдеген катышуучуларды камтыган жаңы изилдөө биринчи жолу конкреттүү генетикалык локустарды болуп көрбөгөндөй тактык менен көрсөттү. Ал эми башкы сюрприз — жогорку интеллект менен байланышкан гендер көп учурда ачыктык жана абийирдүүлүк менен байланышкан гендерге дал келет.
Интеллект менен инсандык — бир генетикалык тарыхпы?
Бул, балким, изилдөөнүн эң кызыктуу бөлүгү. Көрсө, ДНКдагы «акыл» менен «мүнөздүн» ортосундагы чек бүдөмүк экен. Жогорку IQга генетикалык жактан жакындыгы бар адамдарда статистикалык жактан кызыгуу жана татаал милдеттерге умтулуу менен байланышкан варианттар көбүрөөк кездешет. Бул ыңгайсыз суроону жаратат: биз өзүн-өзү өнүктүрүүнүн кыймылдаткычы деп эсептеген интеллектуалдык кызыгуу жарым-жартылай биологиялык жактан алдын ала аныкталганбы?
Муну фатализмге айландырбоо маанилүү. Генетика мүмкүн болгон нерсенин диапазонун берет, туруктуу жыйынтыкты эмес. Чөйрө, билим, аң-сезимдүү адаттар — мунун баары адамды ушул диапазондун ичинде чындап жылдырат. Бирок генетикалык негизди түшүнүү инсандык өсүш жөнүндө кандай ой жүгүртүүбүз керектигин өзгөртөт.
Бул практикада эмнени билдирет
Эгер инсандык сапаттар жарым-жартылай ДНКда коддолгон болсо, бул кол шилтеп коюуга себеп эмес. Тескерисинче — акылдуураак иштөөгө себеп. Илим төмөнкүлөрдү айтат:
- Өзүңүздүн «базалык сызыгыңызды» билиңиз. Эгер табиятынан нейротизмге жакын болсоңуз, стрессти башкаруунун күчтүүрөөк куралдары керек болот — бул сиз «алсыз» болгонуңуздан эмес, мээңиз башкача жөндөлгөндүктөн.
- Күчтүү жактарыңызга таяныңыз. Жогорку абийирдүүлүк — жашоодогу ийгиликтин кубаттуу көрсөткүчү, кээде IQдан да күчтүү. Эгер ал сизге генетикалык жактан берилсе — бул аң-сезимдүү өнүктүрүүгө арзый турган ресурс.
- Аракетти эмес, прогрессти салыштырыңыз. Бирдей аракет кылган эки адам ар башка натыйжага жетиши мүмкүн — бул нормалдуу. Генетика айырманы түшүндүрөт, бирок алдыга жылууну жокко чыгарбайт.
- Чөйрөнү рычаг катары колдонуңуз. Сапаттардын тукум куучулугу жогору болсо да, айлана-чөйрө, ритуалдар жана социалдык байланыштар жүрүм-турумду керектүү тарапка олуттуу бура алат.
Эрк эркиндиги микроскоп алдында
Бул ачылыш IQ-коомчулугу көз жаздымда калтыра албаган философиялык суроону коёт: эгер сиздин кызыгууңуз, өжөрлүгүңүз жана тобокелге ыктооңуз да жарым-жартылай геномдо жазылган болсо — анда жетишкендиктериңиз канчалык деңгээлде «өзүңүздүкү»?
Бүгүнкү күндө нейробиологдордун көбү мындай жоопко ыкташат: эрк эркиндиги реалдуу, бирок абсолюттуу эмес. Бул «ооба» же «жок» деген тандоо эмес — бул мүмкүнчүлүктөрдүн спектри, анын кеңдиги ар кимде ар башка. Өзүңүздүн генетикалык «архитектураңызды» түшүнүү — өкүм эмес, карта. Ал эми карта канчалык так болсо, маршрут ошончолук натыйжалуу болот.
Жыйынтык
Жаңы изилдөө сизге ким болушуңуз керектигин айтпайт. Ал сизге кайсы жерден баштай турганыңызды айтат. Ал эми башталыш — бул дагы бүт окуя эмес. Бөлмөдөгү эң акылдуу адамдар, адатта, өз чектөөлөрүн аларды айланып өтө ала тургандай деңгээлде жакшы түшүнгөн адамдар болот.