Miya narkoz ostida ham fikrlaydi — va bu hammasini o‘zgartiradi
Siz hushsizsiz — ammo miyangiz hanuz o‘qishda davom etadi
Tasavvur qiling: siz operatsiya stolida yotibsiz, to‘liq umumiy narkoz ostidasiz. Hech narsani sezmaysiz, hech narsani eslamaysiz, barmog‘ingizni ham qimirlatolmaysiz. Barcha mezonlarga ko‘ra — siz «yo‘qsiz». Shunga qaramay, yangi tadqiqotlar deyarli imkonsiz tuyuladigan bir narsani ko‘rsatmoqda: ayni shu paytda miyangiz tilni tahlil qilishda, so‘z turlarini farqlashda va hatto keyin nima aytilishini oldindan aytishda davom etadi.
Bu ilmiy fantastika emas. Bu ayni paytda ong haqidagi tasavvurlarni o‘zgartirayotgan va olimlarni yana bir savolni berishga majbur qilayotgan ma’lumotlardir: biz aynan nimani «ongli bo‘lish» deb ataymiz?
Olimlar nimani aniqladi
Tadqiqotchilar jarrohlik amaliyoti vaqtida umumiy anesteziya ostida bo‘lgan bemorlarning miyasidagi elektr faollikni qayd etdilar. Bemorlarga nutq yozuvlari — otlar, fe’llar, kutiladigan va kutilmagan so‘zlardan iborat oddiy gaplar eshittirildi. Miya shunchaki tovushlarni «eshitmadi» — u turli xil so‘z turlariga turlicha javob qaytardi, va bu javoblar uyg‘oq odam o‘qiganda yoki nutqni tinglaganda faollashadigan ayni hududlarda kuzatildi.
Ayniqsa, kutilganlikning buzilishiga bo‘lgan javob hayratlanarli bo‘ldi: kutilgan so‘z o‘rniga kutilmagan so‘z yangraganda, narkoz ostidagi miya buni «sezdi». Bu shuni anglatadiki, hatto ongli tajriba bo‘lmaganida ham miya tilni murakkab prediktiv qayta ishlaydi — biz odatda buni faol fikrlash belgisi deb bilamiz.
Nega bu shunchalik muhim
Ko‘p yillar davomida fan ongni kalit kabi tasavvur qildi: u yo bor, yo yo‘q. Bu mantiqqa ko‘ra, anesteziya miyani «o‘chiradi». Ammo haqiqat, ko‘rinishidan, ancha murakkab. Ma’lum bo‘lishicha, miya — ong uchun yagona o‘chirgichga ega monolit emas. U ko‘p darajali tizim bo‘lib, unda turli jarayonlar bir-biridan mustaqil ravishda davom etishi mumkin.
Ma’lum bo‘lishicha, tilni qayta ishlash hatto subyektiv tajriba — faylasuflar «qualia» deb ataydigan, «men bo‘lish nimani anglatadi» degan ichki hissiyot — butunlay yo‘q bo‘lganda ham sodir bo‘ladi. Bu til tafakkurini ong bilan chambarchas bog‘laydigan mashhur ong nazariyalarini shubha ostiga qo‘yadi.
Katta savol bilan bog‘liqlik: ong nima?
Bu ma’lumotlar yana bir dolzarb bahs — sun’iy intellekt haqidagi munozara fonida alohida ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy til modellari ham keyingi so‘zni hayratlanarli aniqlik bilan «oldindan aytadi». Ammo so‘nggi tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, odamlar SI ni, hatto uning xulqi insonnikidan farq qilmasa ham, ongli deb tan olishni qat’iyan rad etadi.
G‘alati manzara yuzaga keladi: narkoz ostidagi miya SI qiladigan ishni qiladi — subyektiv tajribasiz tilni qayta ishlaydi. Ammo baribir biz intuitiv ravishda bu «turli narsalar» ekanini his qilamiz. Nega? Balki, ong axborotni qayta ishlash jarayonining o‘zi emas, balki uning ustida paydo bo‘ladigan nimadir. Bu aynan nima ekani — fan hozircha bilmaydi.
Amaliy oqibatlar — va faqat falsafiy emas
Falsafiy savollardan tashqari, bu kashfiyotning aniq tibbiy oqibatlari ham bor. Agar narkoz ostidagi miya nutqni qayta ishlashda davom etsa, bu quyidagini anglatadi:
- Operatsiya xonasidagi so‘zlar muhim. Jarrohlar va anesteziologlar an’anaviy ravishda bemor yonida istalgan narsani gapiraveradi. Ehtimol, buni qayta ko‘rib chiqish kerakdir — ayniqsa operatsiya jarayoni haqidagi salbiy izohlarni.
- Operatsiya vaqtida qisman anglash (kam uchraydigan, ammo real hodisa, bunda bemor operatsiya paytida qisman o‘ziga keladi) aynan shu saqlanib qolgan til zanjirlari bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
- Reabilitatsiya va o‘qitish ongning o‘zgargan holatlarida o‘ylangandan ko‘ra samaraliroq bo‘lishi mumkin — miya tom ma’noda «tinglaydi», hatto o‘chirilgandek ko‘rinsa ham.
Bu intellektni tushunish uchun nimani anglatadi
Intellekt tabiatiga qiziquvchilar uchun bu tadqiqot — haqiqiy provokatsion chaqiriq. Biz yuqori darajadagi kognitiv qayta ishlash — bashorat qilish, til tuzilmasini tahlil qilish — ongli diqqatni talab qiladi deb o‘ylashga o‘rganib qolganmiz. Ammo ma’lum bo‘lishicha, biz «fikrlash» deb ataydigan narsaning katta qismi anglash chegarasidan pastda sodir bo‘ladi.
Bu neyrofan yillar davomida to‘plab kelayotgan narsalar bilan mos keladi: qarorlarning aksariyati biz ularni anglashimizdan oldin qabul qilinadi, til operatsiyalarining aksariyati avtomatlashtirilgan, «insayt»larning aksariyati esa ong osti ishining natijasidir. Ehtimol, ong intellektni unchalik «yaratmaydi», aksincha uni keyinroq kuzatadi.
Keyingi safar sizga narkoz kerak bo‘lsa, shuni biling: sizning bir qismingiz fikrlashda davom etadi. Faqat siz bu haqda bilmay qolasiz.