Мия қарорларни сиз ўйлагандан эртароқ қабул қилади

Сиз қарорларни ўзингиз қабул қиламан деб ўйлайсиз. Аммо миянгиз аллақачон ҳаммасини ҳал қилган бўлади

Тасаввур қилинг: сиз танлов олдидасиз — қаҳва ичасизми ёки чой. Сиз солиштирасиз, ўйлайсиз, қарор қиласиз. Аммо агар миянгиз бу танловни сиз буни англашдан бир неча сония олдин қилиб бўлган бўлса-чи? Янги тадқиқот айнан шуни кўрсатди ва у инсон тафаккури аслида қандай ишлаши ҳақидаги тасаввуримизни тубдан ўзгартиради.

Олимлар қарор қабул қилиш жараёни аввал ўйланганидан анча олдин бошланишини аниқладилар. Онгли танловдан олдинги мия фаоллиги инсон умуман нимадир ҳақида «ўйлаётганини» тушунишидан бир неча сония олдин — баъзи ҳолларда эса бундан ҳам олдинроқ — қайд этилади. Бу шунчаки қизиқ факт эмас — бу интеллект, онг ва ирода эркинлиги табиатини тушунишдаги фундаментал бурилишдир.

Олимлар айнан нимани аниқладилар

Тажрибалар давомида тадқиқотчилар қарор қабул қилиш вазифаларини бажараётган иштирокчиларнинг мия фаоллигини нейровизуализатсия ёрдамида қайд этдилар. Маълум бўлишича, префронтал пўстлоқ ва миянинг бошқа ҳудудларидаги айрим фаоллик андозалари иштирокчилар вазифа устида «ўйлай бошлаганини» билдирганидан олдин пайдо бўлади.

Энг ҳайратланарлиси шундаки, бу эрта сигналлар инсоннинг якуний танловини олдиндан айтиш учун етарлича информатив эди. Яъни мия шунчаки «қизиб олаётган» эмас эди — онг ҳали жараёнга қўшилмасидан олдин ҳам у ахборотни фаол қайта ишлаб, аниқ бир қарорга томон ҳаракатланаётган эди.

Бу аввалги тажрибаларни, хусусан, 1980-йиллардаги Бенжамин Либетнинг мия фаоллиги ва онгли ният ўртасидаги тафовутни алғаш кўрсатган машҳур тажрибаларини тўлдиради ва кенгайтиради. Аммо янги маълумотлар бу тафовут аввал ўйланганидан ҳам чуқурроқ ва мураккаброқ эканини кўрсатмоқда.

Бунинг интеллектга қандай алоқаси бор?

Ақлий қобилиятлар табиатига қизиқадиганлар учун бу кашфиёт айниқса муҳим. Узоқ вақт давомида интеллект онгли, «секин» фикрлаш билан боғлаб келинди — психолог Даниел Канеман «2-тизим» деб атаган, секин, таҳлилий, мақсадга йўналтирилган фикрлаш билан. Аммо агар когнитив ишнинг катта қисми биз буни англашимиздан олдин содир бўлса, демак интеллектимизнинг улкан қисми — бу «радар остида» бажариладиган ишдир.

Бу қизиқ саволни туғдиради: балки ақлли одамлар онгли равишда узоқроқ ўйлагани учун эмас, балки уларнинг онгсиз ахборот қайта ишлаши тезроқ, аниқроқ ва самаралироқ бўлгани учун ақллидир? Нейрон самарадорлиги ҳақидаги айрим тадқиқотлар бунга аллақачон ишора қилган эди: юқори IQга эга одамларнинг мияси вазифаларни бажаришда кўпроқ эмас, кўпинча камроқ энергия сарфлайди.

Ирода эркинлиги: борми ёки йўқми?

Албатта, биринчи туғиладиган савол шуки: агар мия биз учун ҳаммасини олдиндан ҳал қилган бўлса, умуман ирода эркинлиги борми? Шошилиб ваҳимага тушманг. Бугун нейроолимларнинг аксарияти нозикроқ позитсияга мойил: эрта мия фаоллиги йўналишни белгилайди, аммо якуний ҳукм эмас. Кўринишича, онгнинг «сўнгги муҳаррир» сифатидаги роли бор — у охирги лаҳзада ҳаракатни секинлатиши, тузатиши ёки тўхтатиши мумкин.

Бу бироз газетадаги муҳаррир ишини эслатади: журналист матн ёзади (онгсиз мия), аммо материал чоп этиладими-йўқми, буни муҳаррир ҳал қилади (онг). Эҳтимол, ирода эркинлиги — ҳаракатни бошлаш қобилияти эмас, балки уни тўхтата олиш қобилиятидир.

Бу амалда нимани англатади

Бу кашфиётнинг аниқ амалий оқибатлари бор:

  • Биринчи «йўқ»ка ишониб кетманг. Миянгиз вазифани тўлиқ ўқиб чиқишингиздан олдин ҳам уни салбий руҳда қайта ишлай бошлаган бўлиши мумкин. Ўзингизга танаффус беринг — баъзан бу натижани бутунлай ўзгартиради.
  • Муҳит сиз ўйлагандан ҳам муҳимроқ. Агар қарорлар онгли фикрлашдан олдин бошланса, демак контекст, кайфият ва ҳатто қарор қабул қилиш пайтидаги тана ҳолати ҳам биз ўйлагандан кучлироқ таъсир қилади.
  • «Тезкор» мияни машқ қилдиринг. Амалиёт ва таълим, кўринишича, айнан шу эрта, онгдан олдинги қайта ишлашни яхшилайди. Мутахассис камроқ ўйлагани учун тезроқ қарор қилмайди — унинг мияси фикрлаш онгли бўлишидан олдин кўпроқ иш бажаради.
  • Онглилик ишлайди. Метакогнитив кўникмаларни — ўз фикрлаш жараёнларини англашни — ривожлантирадиган амалиётлар онгсиз импулс билан ҳаракат ўртасидаги лаҳзани яхшироқ «ушлаш»га ёрдам беради. Айнан шу оралиқда оқилона танлов яшайди.

Хулоса: сиз ўйлаганингиздан ақллироқсиз — ва билганингиздан олдинроқ ўйлайсиз

Янги тадқиқот инсонни фикрловчи мавжудот сифатида тасвирини бузмайди. У уни янада мураккаб ва қизиқарли қилади. Бизнинг миямиз — «ўйлашни бошлаш» буйруғини кутиб турадиган чизиқли протсессор эмас. U — биз саволнинг ўзини англашимиздан анча олдин таҳлил қиладиган, солиштирадиган ва қарорлар тайёрлайдиган доимий ишловчи тизимдир.

Ва, эҳтимол, интеллектнинг ҳақиқий сеҳри шунда: бизнинг узоқ ва синчиклаб мулоҳаза юритишимизда эмас, балки миямиз вазифа қўйилганини ҳали англамасимиздан олдин улкан ишни бажариб улгуришидадир.