Ҳали туғилмаган боланинг мияси унинг луғат бойлигини башорат қилади
Фарзандингиз ҳали туғилмаган бўлса ҳам, унинг мияси икки ёшида қанча сўз билишини аллақачон «ҳал қилмоқда»
Тасаввур қилинг: бўлажак она ҳомиладорликнинг олтинчи ойида МРТ аппаратида ётибди. Ичкаридаги бола ҳали инсон нутқини тўлиқ маънода эшитмаган — фақат бачадон деворлари орқали бўғиқ товушларни қабул қилади. Шунга қарамай, янги тадқиқотга кўра, айнан шу пайтнинг ўзида бу инсон туғилгандан кейин икки йил ўтиб қанчалик бой луғатга эга бўлишини ҳайратланарли аниқлик билан башорат қилиш мумкин. Генларга қараб эмас, оиланинг даромадига қараб эмас — миянинг битта аниқ соҳаси ҳажмига қараб.
Бу илмий фантастикадек туюлади. Аммо бу — ҳомилалик давридан илк болаликгача бўлган ривожланишни кузатган тадқиқотчилар эълон қилган ҳақиқий маълумотлар. Ва улар инсон интеллектуал ривожланиши қачон бошланиши ҳақидаги тасаввуримизни ўзгартирмоқда.
Олимлар айнан нимани аниқлади
Тадқиқот гуруҳи она қорнидаги ҳомила миясини МРТ орқали текшириб, катталарда нутқни тушуниш учун жавоб берадиган Вернике соҳаси деб аталадиган ҳудуд ҳажмини ўлчади. Сўнг олимлар болаларни туғилгандан кейин кузатиб, тахминан икки ёшида уларнинг луғат бойлигини баҳолади.
Натижа ҳайратланарли бўлди: ҳомиладаги Вернике соҳаси қанчалик катта бўлса, бола икки йилдан кейин шунчалик кўп сўз билган. Бу боғлиқлик оиланинг ижтимоий-иқтисодий ҳолати, онанинг таълими ва бошқа муҳит омиллари ҳисобга олингандан кейин ҳам сақланиб қолди.
Бошқача айтганда, миянинг тил салоҳияти илк нафасдан анча олдин шакллана бошлайди — ва буни ўлчаш мумкин.
Нега бу интеллектни тушуниш учун муҳим
Луғат бойлиги — шунчаки ёдланган сўзлар сони эмас. Бу умумий интеллект, академик муваффақият ва ҳатто катта ёшдаги касбий ютуқларнинг энг ишончли кўрсаткичларидан биридир. Икки ёшида луғати бой бўлган болалар, одатда, мактабда яхшироқ ўқийди, мантиқий тестларни яхшироқ бажаради ва янги тушунчаларни осонроқ ўзлаштиради.
Шунинг учун бу салоҳият пойдевори ҳали бачадондаёқ қўйилишини аниқлаш — шунчаки қизиқарли факт эмас. Бу мия ривожи учун «имкониятлар ойнаси» айнан қаерда бошланишини қайта кўриб чиқишга ундайди.
Аммо бу ҳукм эмас — бу ишора
Бу ерда фатализмга тушиб қолмаслик муҳим. Ҳомиладаги Вернике соҳаси ҳажми — бошланғич нуқта, якуний ҳукм эмас. Мия ниҳоятда пластик, айниқса ҳаётнинг илк йилларида. Муҳит, тил, мулоқот, овоз чиқариб ўқиш — буларнинг барчаси туғилгандан кейин ҳам узоқ вақт давомида нейрон алоқаларни шакллантиришда давом этади.
Бу тадқиқотнинг ҳақиқатан ҳам ўзгартирадиган жиҳати шуки, бола ривожига ғамхўрлик боғчадан ҳам, ҳатто туғуруқхонадан ҳам эмас, ундан олдинроқ бошланиши керак. Мана, бу маълумотлардан келиб чиқадиган бир неча хулоса:
- Болангиз билан у туғилишидан олдин ҳам гаплашинг. Ҳомила онанинг овозини ҳомиладорликнинг тахминан 18-ҳафтасидан бошлаб эшита олади. Нутқ, мусиқа, овоз чиқариб ўқиш — буларнинг барчаси миянинг тил зоналари ривожини рағбатлантириши мумкин бўлган товуш муҳитини яратади.
- Ҳомиладорлик давридаги стресс муҳим. Онадаги сурункали стресс стресс гормонлари орқали ҳомила мияси ривожига таъсир қилади. Хавотирни камайтириш — боланинг нейрон салоҳиятига киритилган сармоя.
- Онанинг овқатланиши ниҳоятда муҳим. Омега-3 ёғ кислоталари, фолий кислотаси, темир — буларнинг барчаси ҳомила мияси учун том маънода қурилиш материалидир.
- Туғилгандан кейин вақтни бой берманг. Дастлабки уч йил — мия пластиклик даражаси энг юқори бўлган давр. Жонли суҳбат (экранлар эмас!) — нутқ ва интеллектни ривожлантиришнинг асосий воситасидир.
Катта савол: табиатми ёки тарбиями?
Бу тадқиқот «табиат ва тарбия» баҳси нега аллақачон эскирганини жуда яхши кўрсатади. Вернике соҳаси ҳажми генлар таъсирида шаклланади — аммо шу билан бирга бачадон ичида нималар содир бўлаётгани ҳам таъсир қилади: овқатланиш, гормонлар, товуш муҳити, онанинг саломатлиги. «Туғма» ва «орттирилган» ўртасидаги чегара туғилишдан олдинёқ хиралашади.
Интеллектга қизиқадиганлар учун бу IQ ва когнитив салоҳият генетика томонидан тошга ўйиб ёзилган ўзгармас сонлар эмаслигини эслатади. Улар — жуда кўп омиллар таъсир қиладиган динамик хусусиятлар, ва уларнинг кўпини тузатиш мумкин.
Мия ўз тарихини биз ўйлагандан ҳам олдин бошлайди. Ва бу, эҳтимол, сўнгги даврдаги нейрофан соҳасидаги энг илҳомлантирувчи янгиликдир.