Битта нейрон ҳужайра биз ўйлагандан ақллироқ

Миянгиз сиз ўйлагандан кучлироқ — ва бу метафора эмас

Тасаввур қилинг, сиз бутун умр калкулятор шунчаки тугмалардан иборат деб ўйлагансиз. Кейин эса маълум бўлдики, ҳар бир тугманинг ўзи дифференсиал тенгламаларни ечар экан. Тахминан шундай ҳолат нейрофан соҳасида юз берди. Янги тадқиқот шуни кўрсатдики, инсон миясидаги атиги битта нейрон илгари олимлар фақат бутун нейрон тармоқларга хос деб ҳисоблаган даражадаги мураккаб ҳисоблашларни бажара олади.

Бу шунчаки қизиқарли тафсилот эмас. Бу интеллект нима эканини ва инсон мияси нега бунчалик ноёб эканини тушунишда ҳақиқий бурилишдир.

Олимлар айнан нимани аниқлади

Тадқиқотчилар кортикал нейронларни — фикрлаш, хотира, идрок ва қарор қабул қилиш учун масъул бўлган мия пўстлоғи ҳужайраларини ўргандилар. Узоқ вақт давомида алоҳида нейрон оддий калитга ўхшайди, деб ҳисобланган: сигнал олди, кейин узатди. Гўёки ақлли иш фақат миллиардлаб шундай калитлар бирга ишлаганда юз беради.

Аммо бу мутлақо нотўғри бўлиб чиқди. Олимлар дендритлар — нейрон кирувчи сигналларни қабул қиладиган тармоқланган «қўллар» — ахборотни мустақил қайта ишлай олишини аниқладилар. Бундан ташқари, улар буни чизиқли бўлмаган тарзда бажаради: яъни сигналларни шунчаки йиғмайди, балки улар устида мураккаб мантиқий амалларни бажаради. Илгари бундай имконият фақат юзлаб ҳужайралардан иборат кўп қатламли нейрон тармоқларга хос деб ҳисобланган.

Аслида битта нейроннинг ўзи катта нейрон тармоғи ичидаги кичик нейрон тармоғидир.

Бу интеллектни тушуниш учун нега муҳим

Агар миянгиздаги тахминан 86 миллиард нейроннинг ҳар бири ахборотни шунчалик мураккаб қайта ишлай олса, бу миянинг умумий ҳисоблаш қувватига берилган баҳони тубдан ўзгартиради. Демак, мия классик нейрофан тасаввур қилганидан беқиёс даражада қудратлироқ восита экан.

Бу олимларни узоқ вақт ҳайратда қолдирган бир нарсани тушунтиради: нега инсон мияси сунъий интеллектдан улкан ҳисоблаш ресурслари ва энергия талаб қиладиган вазифаларни уддалай олади? Миянгиз тахминан 20 ватт энергия сарфлайди — лампочкадан ҳам кам. Шунга қарамай, у суперкомпютерлар бажара олмайдиган вазифаларни ҳал қилади.

Жавоб, кўринишича, айнан шу ерда: ҳисоблаш мураккаблиги фақат нейронлар ўртасидаги боғланишлар архитектурасида эмас, балки ҳужайраларнинг ўз ичида ҳам яширинган.

Бу IQ ва когнитив қобилиятлар ҳақида нимани англатади

Анъанавий равишда олимлар интеллектни нейронлар сони, улар орасидаги боғланишлар зичлиги ёки сигнал узатиш тезлиги билан боғлаб келган. Янги маълумотлар бу тенгламага мутлақо янги ўзгарувчини қўшади: алоҳида ҳужайра ичидаги ҳисоблашлар сифати.

Бу ҳаяжонли саволларни туғдиради. Юқори IQга эга одамларда ҳужайра даражасида самаралироқ ҳисоблайдиган нейронлар бўлиши мумкинми? Дендрит архитектурасидаги индивидуал фарқлар одамлар ўртасидаги когнитив қобилиятлар тафовутининг бир қисмини тушунтира оладими? Ҳозирча булар гипотеза — аммо жуда асосли гипотезалар.

Бундан ташқари, бу кашфиёт замонавий СИ қуриладиган соддалаштирилган моделларга ҳам қарши чиқади. Аксарият сунъий нейрон тармоқлар нейронни айнан оддий калит сифатида моделлаштиради. Агар ҳақиқий нейронлар бундан бир неча даража мураккаброқ бўлса, демак биз ҳали инсонникига қиёсланадиган ҳақиқий сунъий интеллектдан жуда узоқдамиз.

Амалий хулосалар: бу билан нима қилиш керак

Бу кашфиёт ҳозирча фундаментал аҳамиятга эга — клиник қўлланишларгача ҳали анча бор. Аммо ундан ҳозирданоқ бир нечта муҳим хулоса чиқариш мумкин:

  • Ҳар бир нейронни асранг. Агар ҳар бир ҳужайра ҳисоблаш нуқтаи назаридан шунчалик қимматли бўлса, унда нейродегенератив касалликлар, токсинлар, сурункали стресс ва уйқусизлик — бу том маънода ҳисоблаш қувватининг йўқолишидир. Мавҳум эмас, жуда аниқ йўқотиш.
  • Мия озиқланиши ҳужайра даражасида муҳим. Дендритларга энергия ва қурилиш материали керак. Омега-3, етарли уйқу ва жисмоний фаоллик ҳужайраларнинг айнан уларни шунчалик кучли қиладиган тузилмасини қўллаб-қувватлайди.
  • Ўрганиш нейронларни ичидан ўзгартиради. Янги маълумотлар шуни тасдиқлайди: сиз мураккаб нарсани ўрганаётганингизда, фақат улар орасидаги тармоқни эмас, балки ўз нейронларингизнинг ҳисоблаш архитектурасини ҳам мураккаблаштирасиз.
  • Мияни камситманг. На ўзингизникини, на бошқаларникини. Биологик нейрон илм ўнлаб йиллар давомида ўйлаганидан анча мураккаброқ бўлиб чиқди.

Хулоса: биз ўзимизни энди-энди тушуна бошлаяпмиз

Бу кашфиёт мия ҳақидаги тасаввурларимиздан қанчалик устун эканини эслатади. Ўнлаб йиллар давомида олимлар, маълум бўлишича, мураккабликнинг улкан қатламини — ҳужайралар орасида эмас, уларнинг ичида яширинган қатламни — эътибордан четда қолдирган моделларни қуриб келган.

Интеллект билан жиддий қизиқадиганлар учун бу бир пайтнинг ўзида ҳам илҳомлантирувчи, ҳам ҳушёр торттирувчи бўлиши керак. Биз ўйлаганимиздан ақллироқмиз. Ва шу билан бирга — ўзимизни туюлгандан анча кам тушунамиз.