Мия — битта танадаги икки тизимми? Стенфорд кашфиёти

Битта органми ёки иккита? Стенфорд дарсликларни қайта ёзмоқда

Тасаввур қилинг, сиз бутун умр битта уйда яшаяпман деб ўйлагансиз. Кейин меъмор сизга чизмаларни кўрсатиб: «Йўқ, бу — бир-бирига жуда зич туташтирилган иккита бино», дейди. Стенфорд университети олимлари кашфиётидан кейин нейробиологлар тахминан шундай ҳолатни бошдан кечирмоқда: инсон мияси, афтидан, мутлақо турлича бўлган икки ҳужайравий тизимдан ривожланади. Эволютсия уларни шунчаки битта органга «бирлаштирган», биз эса асрлар давомида уни яхлит тузилма деб билиб келдик.

Бу шунчаки академик қизиқиш эмас. Гап интеллектимиз қандай ишлаши, нега айрим мия касалликлари айнан шундай ривожланиши ва умуман инсон тафаккури қандай пайдо бўлгани ҳақидаги тасаввурларни тубдан қайта кўриб чиқиш ҳақида кетмоқда.

Олимлар айнан нимани аниқлади?

Стенфорд жамоаси миянинг турли тузилмаларининг ҳужайравий келиб чиқишини кузатиб, у эволютсион жиҳатдан турлича бўлган икки ҳужайра популятсиясидан шаклланишини аниқлади. Бу тизимларнинг келиб чиқиши, молекуляр «паспортлари» ва, эҳтимол, эволютсион тарихи ҳам турлича. Эволютсия жараёнида улар бир нуқтада қўшилиб, биз монолит деб ўйлаган органни ҳосил қилган.

Содда қилиб айтганда: ҳозир айнан шу сатрларни ўқиш ва уларнинг маъносини англаш учун фойдаланаётган нарсангиз — эволютсия параллел олиб борган, кейин эса бирлаштиришга қарор қилган икки биологик «лойиҳа»нинг қўшилишидир. Бу деярли илмий фантастикадек эшитилади, аммо бу — 2026 йил нейробиологияси.

Бу интеллектни тушуниш учун нега муҳим?

Бу бежиз савол эмас. Агар мия ҳақиқатан ҳам икки тизимдан тузилган бўлса, бу кўп нарсани тушунтиради:

  • Когнитив диссонанс — сизнинг бир қисмингиз «тўғри» жавобни билиб туриб, бошқаси қарама-қарши томонга тортадиган ҳолат — шунчаки метафора эмас, балки икки тизим ўртасидаги ҳақиқий тарангликнинг ифодаси бўлиши мумкин.
  • Ижодий фикрлаш анъанавий равишда миянинг турли иш режимлари ўртасидаги «диалог» сифатида тасвирланади. Энди бу диалог анча чуқур биологик асосга эга бўлиши мумкин.
  • IQ ва когнитив қобилиятлардаги индивидуал фарқлар қисман шу икки тизимнинг ўзаро қанчалик самарали «келишуви» билан белгиланиши мумкин.

Мия касалликларига янги қараш

Бу кашфиёт неврологик ва психиатрик бузилишларнинг бутун бир қаторига қарашимизни ўзгартириши мумкин. Агар мия — икки тизим иттифоқи бўлса, айрим касалликлар битта тизимдаги носозлик туфайли эмас, балки икки тизим ўртасидаги ўзаро таъсир бузилиши туфайли юзага келиши мумкин. Шизофрения, аутизм, биполяр бузилиш — янги маълумотлар фонида тадқиқотчилар илгари ҳатто бериб бўлмайдиган мутлақо янги саволларга эга бўлди.

Алтсгеймер касаллиги каби нейродегенератив хасталиклар ҳам бу икки тизимга турлича таъсир қилиши мумкин — ва эҳтимол айнан шунинг учун уларнинг кечиши одамдан одамга бу қадар олдиндан айтиб бўлмайди. Индивидуал заифлик сири бўлиб туюлган нарса, эҳтимол, миянинг икки ҳужайравий «ярми» ўртасидаги мувозанатда яширингандир.

Эволютсион нуқтаи назар: нега табиатга бундай қўшилиш керак бўлди?

Бу энг ҳаяжонли саволлардан бири. Эволютсия жуда кам ҳолларда ниманидир «шунчаки» қилади. Икки тизимнинг битта органга қўшилиши, афтидан, улкан устунлик берган: ахборотни қайта ишлашдаги фавқулодда мослашувчанлик ва қудрат, айнан шу хусусият Homo sapiensни барча бошқа турлардан ажратиб туради.

Аслида, бизнинг миямиз монолит эмас, балки коалитсия. Айнан шу коалитсия бизга тилни, математикани, санъатни, фанни ва... IQ тестларини яратиш имконини берди. Ҳа, бунда киноя бор.

Бу шахсан сиз учун нимани англатади?

Ҳозирча бу кашфиётдан келиб чиқадиган аниқ амалий тавсиялар кўп эмас — фан эндигина бу тугунни еча бошлади. Бироқ айрим хулосаларни ҳозирданоқ чиқариш мумкин:

  • Мия фаолиятининг ҳаддан ташқари содда изоҳларига ишонманг. «Чап ярим шар / ўнг ярим шар», «ратсионал / эмотсионал» — буларнинг барчаси анча мураккаб ҳақиқатнинг қўпол соддалаштирилган кўринишидир.
  • Тизимлараро ўзаро таъсир эҳтимол юқори интеллектнинг калитидир. Фикрлаш мослашувчанлигини ривожлантирадиган амалиётлар — янги кўникмаларни ўрганиш, ижод, мураккаб ижтимоий муносабатлар — кўринадики, айнан шу тизимлар «туташуви»ни машқ қилдиради.
  • Бу мавзуни кузатиб боринг. Миянинг иккиёқлама табиати ҳақидаги кашфиёт — нейрофан янги бобининг бошланиши. Яқин беш йил жуда қизиқарли бўлиши кутилмоқда.

Биз мияни фикрлашнинг ягона машинаси деб ўйлашга ўрганиб қолганмиз. Стенфорд олимлари эса энди бу машина мутлақо бошқа-бошқа икки двигателдан йиғилганини кўрсатди. Уларнинг ҳамоҳанг ишлаши эса, эҳтимол, Ердаги ҳаёт тарихидаги энг буюк эволютсион мўжизадир.