Эйнштейн IQ: ҳақиқатда нима маълум
Алберт Эйнштейн ҳеч қачон стандартлаштирилган IQ тестини топширмаган. Кўпинча унинг «натижаси» сифатида тилга олинадиган 160 рақами — бу психологлар ва журналистлар томонидан унинг вафотидан кейин ретроспектив тарзда баҳоланган кўрсаткич. Тарихий манбаларга асосланган бундай баҳолар ўнлаб балл хатога эга бўлиши мумкин ва илмий ҳамжамиятда ишончли ҳисобланмайди.
160 рақами қаердан пайдо бўлди
1926 йилда психолог Кетрин Кокс 301 нафар тарихий буюк шахснинг биографиялари, хатлари ва замондошларининг гувоҳликларига асосланиб уларнинг IQ даражасини баҳолашга уринган тадқиқот чоп этди. Эйнштейн ўша рўйхатга киритилмаган эди — у ўша пайтда ҳали тирик эди. Кейинчалик бошқа муаллифлар шу усулни унга ҳам қўллай бошлади.
Усулнинг муаммоси аниқ: IQ тести маълум бир вақт оралиғида стандартлаштирилган масалаларни ҳал қилиш тезлиги ва аниқлигини ўлчайди. Биографик матнлар асосида буни ўлчаб бўлмайди. Турли муаллифлар Эйнштейн учун 150 дан 180 гача бўлган рақамларни келтирган — бу тарқоқликнинг ўзи бу баҳолар ўлчов эмас, балки тахмин эканлигини кўрсатади.
Эйнштейннинг интеллекти ҳақида ишончли маълумотлар
Унинг ғайриодатий когнитив қобилиятларини тасдиқлайди деган бир нечта ҳужжатлаштирилган фактлар мавжуд.
- Математика ва физика. 12 ёшида у бир ёз давомида алгебра ва Эвклид геометриясини мустақил ўзлаштирди. 16 ёшида ёруғлик тезлигида ҳаракат қилиш ҳақида фикр тажрибасини шакллантирди — бу тажриба тўққиз йилдан сўнг махсус нисбийлик назариясининг асосига айланди.
- Ишчи хотира ва фазовий тафаккур. Эйнштейн ўз тафаккурини асосан визуал ва кинестетик деб таърифлаган — у физик вазиятларни формулаларга ўтказишдан олдин уларни «кўрган». Бу фазовий интеллектнинг юқори кўрсаткичлари билан мос келади.
- Вафотдан кейинги мия тадқиқотлари. 1955 йилда вафот этгандан кейин патологоанатом Томас Ҳарви Эйнштейннинг миясини сақлаб қолди. Кейинги тадқиқотлар математик ва фазовий тафаккур билан боғлиқ бўлган тепа бўлакларида ғайристандарт морфологияни аниқлади. Бироқ мия тузилиши ва муайян когнитив қобилиятлар ўртасидаги боғлиқлик ҳали аниқ хулосалар чиқариш учун етарлича ўрганилмаган.
Бу фактларнинг бирортаси ҳам IQ рақамини бермайди. Улар умумий «интеллект даражаси» эмас, балки аниқ кучли томонлар ҳақида гапиради.
Нима учун IQ тести Эйнштейн даҳосини аниқ ўлчай олмасди
Стандарт IQ тестлари тақсимотнинг ўртасида яхши ишлаши учун тузилган. Ўртача қиймат — 100, стандарт оғиш — 15. Бу 68% одамнинг 85 дан 115 баллгача тўплашини англатади ва тестлар айнан шу диапазонга энг аниқ тарзда калибрланган.
Шкаланинг юқори учида аниқлик пасаяди. 145 баллдан юқори натижаларда (бу тахминан 99,9-персентил) стандартлаштирилган тестлар одамларни бир-биридан ишончли тарзда ажрата олмайди: тест яратишда намуналарда бундай натижаларга эга бўлган жуда кам одам иштирок этган. Шу сабабли психометристлар «160 IQ» ёки «180 IQ» каби аниқ рақамларни шкаланинг юқори қисмида, ҳатто ҳақиқий тест топширган тирик одамларда ҳам эҳтиёткорлик билан қабул қилиш кераклигини огоҳлантиради.
Бундан ташқари, IQ интеллектнинг умумий омилини (г) ва бир қанча хусусий қобилиятларни — маълумотни қайта ишлаш тезлиги, ишчи хотира, вербал ва новербал тафаккурни ўлчайди. Физикадаги ижодий ёрилиш эса бундан кўпроқ нарсани талаб қилади: бир муаммони йиллаб ушлаб туриш, ноаниқ аналогияларни топиш, ноаниқлик билан келиша олиш қобилияти. Бу фазилатларни IQ тести ўлчамайди.
Таққослаш: бошқа «даҳолар» ҳақида нима дейилади
| Шахс | Кўпинча тилга олинадиган IQ | Баҳонинг ҳақиқий ҳолати |
|---|---|---|
| Алберт Эйнштейн | 160+ | Ретроспектив баҳо, тест топширмаган |
| Исаак Нютон | 190 | Кокс ва кейинги муаллифлар асосидаги ретроспектив баҳо |
| Стивен Хокинг | 160 | Рақамни айтишдан ўзи бош тортган («IQ билан мақтанадиганлар — ютқазувчилар») |
| Теренс Тао | 225–230 | Болалигидаги ҳақиқий тест натижалари; ўта юқори қийматларнинг ишончлилиги шубҳа остида |
| Мерилин вос Савант | 228 | 1956 йилги битта тест натижаси; методология танқид қилинган |
Қонуният бир хил: шкала марказидан қанчалик узоқ бўлса, рақам шунчалик ишончсиз.
IQ аслида нимани башорат қилади
Бу IQ маъносиз кўрсаткич дегани эмас. Ўнлаб йиллик психометрик тадқиқотлар шуни кўрсатадики, стандартлаштирилган тест натижалари академик муваффақият, янги кўникмаларни ўрганиш тезлиги ва бир қатор ҳаётий натижалар билан барқарор коррелятсияда бўлади. Фақат IQ кўп омиллардан бири, холос — у инсоннинг ақл-заковати ҳақида якуний ҳукм эмас.
Эйнштейннинг ўзи учун, унинг биографиясига қараганда, ҳал қилувчи омиллар стандарт масалаларни ҳал қилиш тезлиги эмас, балки қатъият, чуқур консентратсия қилиш қобилияти ва бир ғоя устида йиллаб ишлашга тайёрлик бўлган. Бу фазилатларнинг бирортасини ҳам IQ тести бевосита ўлчамайди.
Агар ўзингизнинг стандартлаштирилган методика бўйича натижангизни билмоқчи бўлсангиз, IQMeter'да тестдан ўтишингиз мумкин — у классик психометрика тамойилларига асосланиб тузилган.
Тез-тез бериладиган саволлар
Эйнштейннинг IQ даражаси қанча эди?
Номаълум: у ҳеч қачон IQ тестини топширмаган. Кўпинча тилга олинадиган 160 рақами — биографик манбаларга асосланган ретроспектив баҳо. Бундай баҳолар катта хатога эга ва илмий жиҳатдан ишончли деб тан олинмайди.
Эйнштейн мактабда ёмон ўқиганми?
Йўқ, бу миф. Мюнхендаги немис тилида ўқитиладиган гимназияда Эйнштейн математика ва лотин тилидан юқори баҳолар олган. Чалкашлик Швейтсарияга кўчиб ўтгандан кейин юзага келди — у ерда бошқа баҳо тизими бўлиб, «6» энг паст эмас, балки энг юқори балл эди.
Қайси инсон энг юқори IQ даражасига эга?
Расмий ҳужжатлаштирилган тест натижалари бўйича — математик Теренс Тао, болалик тестларида тахминан 220–230 балл билан. Бироқ психометристлар бундай экстремал қийматлар жуда паст аниқлик билан ўлчанишини огоҳлантиради.
IQ тренировка қилиб Эйнштейн даражасига эришиш мумкинми?
IQ катталар ёшида нисбатан барқарор бўлади, гарчи таълим, соғлиқ ва муҳит унга таъсир қилса ҳам. Машқлар муайян топшириқлар бўйича натижаларни яхшилайди, лекин бу умумий интеллектни ошириши шарт эмас. IQ'ни ўнлаб балл оширишнинг илмий усули мавжуд эмас.
Юқори IQ даҳийликни англатадими?
Йўқ. Юқори IQ — ажойиб ютуқларга эришиш учун зарур, лекин етарли шарт эмас. Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, маълум бир чегара (тахминан 120 балл) дан юқорида IQ'нинг қўшимча ўсиши ижодий ва касбий муваффақиятни заиф башорат қилади. Мотиватсия, қатъият ва соҳадаги аниқ билимлар ҳам муҳим аҳамият касб этади.