Аҳтапотлар интеллектининг генетик сири олимларни ҳайратга солди
Аҳтапот — сайёрадаги энг ғалати даҳо
Тасаввур қилинг: умуртқа поғонаси ҳам, суяклари ҳам, ҳатто одатий маънодаги марказлашган мияси ҳам йўқ жонзот, лекин у бошқотирмаларни ечади, асбоблардан фойдаланади, йиртқичларни алдайди ва, афтидан, ўйнайди. Аҳтапотлар, калмарлар ва каракатитсалар олимларни анчадан бери ҳайратда қолдириб келади: юмшоқ танали умуртқасизларда бундай интеллект қаердан пайдо бўлган? Янги тадқиқот кутилмаган жавоб беради — ва у онг эволютсияси ҳақидаги тасаввурларимизни ўзгартиради.
Даҳоларни яратган қадимий фалокат
Бир гуруҳ олимлар бошоёқли моллюскаларнинг ҳайратланарли интеллекти уларнинг ДНКсида юз берган қадимий кенг кўламли қайта тузилишга бориб тақалишини аниқлади. Гап нуқтавий мутатсиялар ёки ўзгаришларнинг аста-секин тўпланиши ҳақида эмас — юзлаб миллион йиллар аввал содир бўлган геномнинг глобал «қайта аралаштирилиши» ҳақида бормоқда.
Бу ҳодиса давомида аввал турли хромосомаларга тарқалган генлар янги функсионал кластерларга жамланган. Улар орасида асаб тизимининг ривожланишига жавоб берадиган генлар ҳам бор. Аслида, эволютсия тасодифан миянинг қурилиш блокларини «қайта жойлаштирди» — ва натижа кутилмаганда жуда кучли бўлди.
Энг ҳайратланарлиси шундаки, шунга ўхшаш механизмлар — генларни бошқарувчи кластерларга бирлаштириш — умуртқалиларда, жумладан, одамда ҳам кузатилади. Кўринишидан, табиат айни бир ечимни икки марта, мутлақо мустақил равишда топган. Бу ҳодиса конвергент эволютсия деб аталади ва бу ҳолатда у энг қимматли нарсага — когнитив қобилиятларга тааллуқлидир.
Нега бу умуман интеллектни тушуниш учун муҳим
Ҳозиргача ҳайвонот оламидаги интеллектни маълум «имтиёзлар» билан боғлаш одатий эди: катта тана, узоқ умр, ижтимоийлик, наслга ғамхўрлик. Аҳтапотларда буларнинг деярли ҳеч бири йўқ. Улар 1–2 йил яшайди, ёлғиз ҳаёт кечиради ва кўпайишдан сўнг дарҳол нобуд бўлади. Шунга қарамай, улар айрим умуртқалилар билан таққосланадиган когнитив қобилиятларни намоён этади.
Бу шуни кўрсатадики, юқори интеллект эволютсион дарахтнинг «ривожланган» шохларига хос имтиёз эмас, балки маълум генетик архитектура шароитида эришиш мумкин бўлган натижадир. Ақл турли йўллар билан юзага келиши мумкин — ва эҳтимол, бизни ҳайратга сола оладиган мавжудотлар рўйхати ҳали тугамаган.
Учдан икки қисми қўлларда, бири — бошда
Аҳтапотда тахминан 500 миллион нейрон бор — бу деярли итдагидек. Аммо ҳайратланарлиси шундаки, уларнинг учдан икки қисми марказий мияда эмас, балки пайпаслагичларда жойлашган. Ҳар бир пайпаслагич мустақил ҳаракат қила олади, ахборотни маҳаллий даражада қайта ишлайди ва ҳатто «асосий бошқарув маркази» иштирокисиз оддий қарорлар қабул қила олади.
Бу интеллектнинг мутлақо бошқа архитектурасидир. Агар бизнинг миямиз марказлашган суперкомпютер бўлса, аҳтапот алоҳида сервердан кўра кўпроқ интернетга ўхшайдиган тақсимланган тармоқдир. Янги генетик маълумотлар эса бундай тизим қандай пайдо бўлиши мумкинлигини тушунтиришга ёрдам беради.
Бу мия ҳақидаги фанда нимани ўзгартиради
Тадқиқот нейробиология ва когнитив фанлар олдига кескин саволларни қўяди:
- Интеллект «тўғри» эволютсион тарихни талаб қилмайди. Аҳтапотлар бизнинг эволютсион тармоғимиздан 700 миллион йилдан кўпроқ вақт олдин — умуртқалилар пайдо бўлишидан анча аввал — ажралиб чиққан. Шунга қарамай, улар ўхшаш ечимларга келган.
- Геном архитектураси мия ҳажмичалик муҳим. Генларнинг қандай ташкил этилгани когнитив қобилиятлар учун нейронларнинг мутлақ сонидан ҳам муҳимроқ бўлиши мумкин.
- Тақсимланган интеллект — ҳаётий муқобил. Мураккаб вазифаларни ҳал қилиш учун катта бош бўлиши шарт эмас.
Амалий нигоҳ: аҳтапот бизга нимани ўргатади
Бу кашфиёт шунчаки зоологик экзотика эмас. У бизга бир неча муҳим нарсани эслатади.
Биринчидан, интеллект кўп қиррали. IQ тестлари когнитив қобилиятларнинг бир турини ўлчайди, аммо табиат камида яна биттасини яратган — архитектураси жиҳатидан мутлақо бошқача. Бу «ақллилик»нинг ҳар қандай универсал шкаласига эҳтиёткорлик билан қарашга ундайди.
Иккинчидан, эволютсияда тасодиф жуда катта рол ўйнайди. Ҳеч ким аҳтапот геномини интеллект учун «лойиҳаламаган» — ДНК қайта тузилиши бошқа жараёнларнинг ён таъсири сифатида юз берган. Шунга қарамай, натижа фавқулодда бўлиб чиқди. Бу энг кутилмаган ечимлар баъзан режалаштиришдан эмас, балки хаосдан туғилишини эслатади.
Учинчидан, эҳтимол биз Ер юзидаги онгнинг барча шаклларини ҳали билмаймиз. Агар шунчалик кескин фарқ қиладиган асаб тизими мураккаб хулқ-атворни юзага келтира олса, ўйлаб кўришга арзийди: балки биз шунчаки ўзимизникига ўхшамаган интеллектни танишни билмасмиз?
Аҳтапот бизга ғалати тўртбурчак қорачиқлари билан қарайди — ва эҳтимол, айнан шу саволни ўзи ҳам бераётгандир.