Миллионлаб “жим” синапслар: мия биз ўйлагандан ҳам ақллироқ
Тасаввур қилинг: сиз бутун умр смартфонингиз қувватининг фақат ярмида ишлайди, деб ўйлаб юргансиз, кейин эса ҳеч ким билмаган яширин протсессор ядроларини топиб олдингиз. Нейрофан билан ҳам деярли шундай бўлди. Массачусетс Технология Институти (MIT) олимлари катта ёшли инсон миясида миллионлаб “жим” синапсларни аниқлади — булар сигнал узатмайдиган, аммо бир зумда ишга тушишга тайёр ухлаб ётган боғланишлардир. Бу кашфиёт ўрганиш, хотира ва интеллект ҳақидаги тасаввурларимизни бутунлай ўзгартиради.
“Жим” синапс нима?
Синапс — бу икки нейрон ўртасидаги алоқа нуқтаси, яъни бир нейрон бошқасига сигнал узатадиган жой. Кўп йиллар давомида нейробиологлар катта ёшли мияда деярли барча синапслар фаол бўлади, деб ҳисоблашган: улар ё ишлайди, ё йўқолади. Эски қарашларга кўра, жим синапслар фақат ҳали ўзини ташкил этишни ўрганаётган болалар миясига хос эди.
Аммо аслида ундай эмаслиги маълум бўлди. Профессор Маркус Майстер бошчилигидаги MIT жамоаси уч ўлчамли электрон микроскопиянинг янги усулларини қўллаб, ҳажми қум донасидек бўлган мия тўқимасининг бир бўлагини том маънода “кесиб ўтди”. Ичкарида улар ишлаш учун зарур бўлган барча тузилмавий элементларга эга, аммо асосий ретсептор — AMPA — етишмайдиган синапсларни топди. Усиз сигнал ўтмайди. Гўё синапс паузага қўйилгандек.
Бу интеллект учун нега муҳим?
Энг қизиқ жойи шу ерда бошланади. “Жим” синапслар нуқсон ҳам, эволютсиянинг ортиқча чиқиндиси ҳам эмас. Тадқиқотчилар уларни янги хотиралар ва кўникмалар учун захира жойлар деб тахмин қилмоқда. Мия янги вазифага дуч келганда — бу тил ўрганиш, мусиқа асбобини эгаллаш ёки ноодатий мантиқий масалани ечиш бўлсин — у янги синапсларни нолдан қурмайди. У аллақачон мавжуд бўлганларини етишмаётган ретсепторни қўшиш орқали “уйғотади”.
Бу ўрганиш моделини тубдан ўзгартиради. Эски “мия — мушак” метафораси нейрон алоқаларни узоқ машғулотлар билан “кучайтириш” кераклигини англатарди. Янги манзара эса кўпроқ яширин салоҳиятни очишга ўхшайди — захира имкониятлар аллақачон бор, фақат тўғри калитни топиш керак.
Бу бизга IQ ва ўрганиш қобилияти ҳақида нима дейди?
Анъанавий қарашларга кўра, катта ёшли мия болалар миясига нисбатан анча кам пластикликка эга. Болаларнинг тилни осонроқ ўрганиши ва 30 ёшдан кейин янги касбларни эгаллаш қийинлашиши шу билан изоҳланган. Аммо агар катта ёшли мия ҳақиқатан ҳам ухлаб ётган синапсларга тўла бўлса, демак, бизнинг ўрганиш салоҳиятимиз ўйланганидан анча юқори.
Бу бошқа сўнгги тадқиқотлар билан ҳам мос келади: катта ёшли миянинг нейропластиклиги мунтазам равишда етарлича баҳоланмаган. Мия 25 ёшда “музлаб” қолмайди — у бутун умр давомида қайта ташкил топиш қобилиятини сақлаб қолади, фақат буни болаликдагидан бошқача амалга оширади.
Амалий хулосалар: синапсларингизни қандай “уйғотиш” мумкин
Илм-фан ҳозирча одамларда жим синапслар фаоллашувининг аниқ механизмини билмайди. Аммо мавжуд маълумотларга асосланиб, бир неча хулоса қилиш мумкин:
- Янгилик такрордан муҳимроқ. Мия захира синапсларни таниш нарсани чексиз такрорлашга эмас, балки янги вазифаларга жавобан фаоллаштиради. Ҳақиқатан ҳам янги нарсани ўрганинг.
- Уйқу жуда муҳим. Мия айнан уйқу вақтида янги синаптик боғланишларни “мустаҳкамлайди”. Уйқусизлик сизнинг ақллироқ бўлишингизга тўғридан-тўғри халақит беради.
- Жисмоний фаоллик ёрдам беради. Аэробик машқлар BDNF даражасини оширади — бу синаптик ўсишга ва эҳтимол жим синапсларнинг фаоллашишига ёрдам берадиган оқсилдир.
- Қийин вазифалардан қочманг. Когнитив ноқулайлик — мия захира ресурсларни ишга солаётганининг белгиси. Ўсиш айнан шу ҳолатда содир бўлади.
- Ижтимоий мулоқот. Мураккаб суҳбатлар, мунозаралар, ўйинлар — буларнинг барчаси мияга янгича юклама беради ва синаптик фаолликни рағбатлантиради.
Катта манзара
MIT кашфиёти шунчаки академик янгилик эмас. Бу — парадигма алмашинуви. Агар жим синапслар ҳақиқатан ҳам ўрганиш қобилиятининг захираси бўлса, унда нейротехнологиялар ва таълимнинг келажаги мутлақо бошқача кўриниши мумкин. Фарматсевтика компаниялари аллақачон AMPA-ретсепторларини танлаб фаоллаштирадиган молекулаларга эътибор қаратмоқда — ухлаб ётган синапсларни “уйғотиши” мумкин бўлган нарса айнан шу бўлиши эҳтимол.
Аммо энг муҳим хулоса, эҳтимол, фалсафийдир: айни пайтда миянгизда амалга ошмаган миллионлаб имкониятлар мавжуд. Бу сиз етарлича ақлли эмаслигингиз учун эмас, балки ҳали ўзингизга етарлича қийин вазифалар бермаганингиз учундир.