Beynin qoruyucu hüceyrələri onun əsas düşmənləri oldu
Daxildəki xainlər: beynin qoruyucuları necə onun dağıdıcılarına çevrilir
Təsəvvür edin ki, evinizi qoruyan keşikçilər bir anda onu yandırmağa başlayır. Yeni elmi məlumatlara görə, qocalan beynin daxilində məhz belə bir şey baş verir. Onilliklər boyu onun sadiq mühafizəçiləri sayılan hüceyrələr idrak zəifləməsinin gözlənilməz iştirakçıları oldu. Bu, dərsliklərin yenidən yazılmasını tələb edən elmi dönüşlərdən biridir.
Mikroqliya kimdir və niyə ona inanırdıq
Söhbət mikroqlial hüceyrələrdən gedir — beynin immun hüceyrələrindən; onlar mərkəzi sinir sistemindəki bütün hüceyrələrin təxminən 10–15%-ni təşkil edir. Hesab olunurdu ki, onların rolu müdafiə ilə məhdudlaşır: patogenləri udurlar, hüceyrə tullantılarını təmizləyirlər, iltihabla mübarizə aparırlar və neyronların işlək vəziyyətini qoruyurlar. Sadə desək, bunlar beynin həm «təmizlikçiləri», həm də «mühafizəçiləri»dir.
Lakin yeni tədqiqat narahatedici bir məqamı göstərdi: yaş artdıqca mikroqliya dəyişir. Neyronları qorumağı davam etdirmək əvəzinə, o, xroniki aktivləşmiş, iltihabi vəziyyətə keçir. Və bu vəziyyətdə qorumağa borclu olduğu məhz həmin strukturlara hücum etməyə başlayır.
Qocalan beyində dəqiq nə baş verir
Alimlər müəyyən ediblər ki, qocalan mikroqliya «öz» ilə «yad»ı dəqiq ayırd etmək qabiliyyətini itirir. O, iltihab molekullarını — sitokinləri — həddindən artıq miqdarda istehsal etməyə başlayır və bunlar neyronlar arasındakı sinaptik əlaqələri zədələyir. Sinapslar isə yaddaşın və təfəkkürün birbaşa əsasını təşkil edir: düşüncələri, xatirələri və qərarları formalaşdıran siqnallar məhz onlar vasitəsilə ötürülür.
Xüsusilə vacib olan budur ki, bu proses idrak funksiyalarının zəifləməsinin görünən əlamətləri yaranmamışdan əvvəl baş verir. Yəni insan hələ özünü «normal» hiss etdiyi halda beyin artıq daxildən hücuma məruz qalır. Bu, mikroqlial iltihabı beyin qocalmasının ən erkən və gizli mexanizmlərindən birinə çevirir.
Altsheymer xəstəliyi və digər xəstəliklərlə əlaqə
Bu kəşf son illərdə iltihabı neyrodegenerasiyanın mərkəzi mexanizmi kimi göstərən bir sıra tədqiqatlarla səsləşir. Altsheymer xəstəliyi, Parkinson xəstəliyi, frontotemporal demensiya — bütün bu hallarda alimlər mikroqliyanın anormal aktivləşməsini qeydə alırlar. İndi daha aydın görünür: ola bilsin ki, bu, sadəcə xəstəliyin müşayiətedici əlaməti deyil, onun hərəkətverici qüvvələrindən biridir.
Xüsusi narahatlıq doğuran məqam budur ki, indiyədək farmakoloji tədqiqatlar əsasən amiloid lövhəciklərə və tau-zülalına yönəlmişdi. Mikroqliya isə kölgədə qalırdı. Yeni məlumatlar bunun strateji səhv ola biləcəyini göstərir.
Yaxşı xəbər varmı?
Bəli — və bu, prinsipial əhəmiyyət daşıyır. İltihab, neyronların ölümündən fərqli olaraq, potensial olaraq geri dönəndir. Bu o deməkdir ki, əgər mikroqliyanı «yenidən işə salmağın» — onu normal, iltihabəleyhinə vəziyyətə qaytarmağın — yolu tapılarsa, idrak zəifləməsini təkcə ləngitmək deyil, qismən geri çevirmək də mümkün olacaq.
Tədqiqatçılar artıq bir neçə yanaşmanı öyrənirlər: hədəfli farmakologiyadan həyat tərzinə qədər. Və burada elm ümidverici bir mesaj verir.
Artıq indi nə edə bilərsiniz
Alimlər preparatlar hazırlayarkən, xroniki neyroiltihabı azaltmağın sübut olunmuş yolları mövcuddur:
- Fiziki aktivlik: orta intensivlikli aerobik yüklənmələr — gəzinti, üzgüçülük, velosiped sürmə — iltihabi sitokinlərin səviyyəsini azaldır və mikroqliyanı sağlam vəziyyətdə saxlayır.
- Yuxu: məhz dərin yuxu zamanı beyin qlimfatik sistem vasitəsilə maddələr mübadiləsinin zəhərli məhsullarından təmizlənir. Xroniki yuxusuzluq iltihabın birbaşa tətikləyicisidir.
- Qidalanma: omeqa-3, polifenollar və liflə zəngin Aralıq dənizi pəhrizi neyroiltihabın azalması ilə sabit şəkildə əlaqələndirilir.
- Stressin idarə olunması: xroniki stress böyrəküstü vəzilərin hormonları vasitəsilə mikroqliyanı aktivləşdirir. Meditasiya, nəfəs məşqləri və sosial əlaqələr dəbdəbə deyil, neyroproteksiyadır.
- Alkoqolun və ultra emal olunmuş qidaların məhdudlaşdırılması: hər iki amilin beyində iltihabı gücləndirdiyi sübut olunub.
Niyə bu, hər şeyi dəyişir
Onilliklər boyu biz idrak qocalmasını neyronların qaçılmaz itkisi kimi qəbul edirdik — yalnız bir qədər ləngidilə bilən proses kimi. Yeni mənzərə prinsipcə fərqlidir: zəifləmənin əhəmiyyətli hissəsi hüceyrələrin ölümü ilə deyil, onların yanlış davranışı ilə bağlı ola bilər. Davranışı isə — ölümdən fərqli olaraq — dəyişmək mümkündür.
Bu, panika üçün səbəb deyil. Bu, nikbinlik və hərəkət üçün səbəbdir. Məlum olur ki, beyin özü ilə mübarizə aparır. Amma indi barışığın harada axtarılacağını bilirik.