Beyin qərarları düşündüyünüzdən daha tez verir
Siz qərarları özünüz verdiyinizi düşünürsünüz. Amma beyniniz artıq hər şeyi həll edib
Təsəvvür edin: seçim qarşısındasınız — qəhvə götürəsiniz, yoxsa çay. Ölçüb-biçir, düşünür, qərar verirsiniz. Bəs əgər beyniniz bu seçimi siz bunu dərk etməzdən bir neçə saniyə əvvəl artıq etmiş olsaydı? Məhz bunu yeni araşdırma aşkar edib və bu, insan təfəkkürünün əslində necə işlədiyinə dair təsəvvürümüzü alt-üst edir.
Alimlər müəyyən ediblər: qərarvermə prosesi əvvəl güman ediləndən xeyli daha tez başlayır. Şüurlu seçimdən əvvəlki beyin aktivliyi insan ümumiyyətlə nəsə haqqında «düşündüyünü» anlamaqdan saniyələr əvvəl — bəzi hallarda isə daha da əvvəl — qeydə alınır. Bu, sadəcə maraqlı fakt deyil — bu, intellektin, şüurun və iradə azadlığının təbiətini anlamaqda fundamental dönüşdür.
Alimlər konkret nə aşkar etdilər
Təcrübələr zamanı tədqiqatçılar iştirakçılar qərarvermə tapşırıqlarını yerinə yetirərkən onların beyin aktivliyini neyrovizualizasiya vasitəsilə qeydə alıblar. Məlum olub ki, prefrontal qabıqda və beynin digər sahələrində müəyyən aktivlik nümunələri iştirakçılar tapşırıq üzərində «düşünməyə başladıqlarını» bildirməzdən əvvəl yaranır.
Xüsusilə heyrətləndirici olan odur ki, bu erkən siqnallar insanın yekun seçimini proqnozlaşdırmaq üçün kifayət qədər informativ olub. Yəni beyin sadəcə «isinmirdi» — şüur hələ prosesə qoşulmamışkən artıq məlumatı fəal şəkildə emal edir və konkret qərara doğru irəliləyirdi.
Bu, əvvəlki təcrübələri — xüsusən də 1980-ci illərdə Benjamin Libetin beyin aktivliyi ilə şüurlu niyyət arasındakı fərqi ilk dəfə göstərən məşhur eksperimentlərini — tamamlayır və genişləndirir. Lakin yeni məlumatlar göstərir ki, bu fərq əvvəl düşünüldüyündən də dərin və mürəkkəbdir.
Bunun intellektlə nə əlaqəsi var?
Zehni qabiliyyətlərin təbiəti ilə maraqlanan insanlar üçün bu kəşf xüsusilə əhəmiyyətlidir. Uzun müddət intellekt şüurlu, «yavaş» düşüncə ilə əlaqələndirilirdi — psixoloq Daniel Kahnemanın «Sistem 2» adlandırdığı, yavaş, analitik, məqsədyönlü düşüncə ilə. Amma əgər koqnitiv işin böyük hissəsi biz bunu dərk etməzdən əvvəl baş verirsə, deməli, intellektimizin böyük bir hissəsi «radarın altındakı» fəaliyyətdir.
Bu, maraqlı sual doğurur: bəlkə də ağıllı insanlar ona görə ağıllıdırlar ki, onlar şüurlu şəkildə daha uzun düşünmürlər, əksinə, onların şüursuz informasiya emalı daha sürətli, daha dəqiq və daha səmərəlidir? Neyron səmərəliliyi ilə bağlı bəzi tədqiqatlar buna artıq işarə etmişdi: yüksək IQ-yə malik insanların beyni tapşırıqları həll edərkən çox deyil, əksinə daha az enerji sərf edir.
İradə azadlığı: varmı, yoxmu?
Əlbəttə, ilk yaranan sual budur: əgər beyin artıq hər şeyi bizim yerimizə həll edibsə, ümumiyyətlə iradə azadlığı varmı? Tələsməyin, panikaya düşməyin. Bu gün neyroalimlərin əksəriyyəti daha incə mövqeyə meyllidir: erkən beyin aktivliyi istiqaməti müəyyən edir, amma son hökmü vermir. Görünür, şüurun «son redaktor» rolu var — o, son anda hərəkəti ləngidə, düzəldə və ya dayandıra bilər.
Bu, bir qədər qəzet redaktorunun işini xatırladır: jurnalist mətni yazır (şüursuz beyin), amma materialın çap olunub-olunmayacağına redaktor qərar verir (şüur). Ola bilsin, iradə azadlığı hərəkəti başlatmaq qabiliyyəti deyil, onu dayandırmaq qabiliyyətidir.
Bu, praktikada nə deməkdir
Bu kəşfin tamamilə konkret tətbiqi nəticələri var:
- İlk «yox»a etibar etməyin. Beyniniz tapşırığı siz onu düzgün oxumamışdan əvvəl artıq mənfi yöndə emal etməyə başlaya bilər. Özünüzə fasilə verin — bəzən bu, nəticəni sözün həqiqi mənasında dəyişir.
- Mühit düşündüyünüzdən daha vacibdir. Əgər qərarlar şüurlu düşüncədən əvvəl başlayırsa, deməli, kontekst, əhval və hətta qərar anındakı duruş belə ona düşündüyümüzdən daha güclü təsir edir.
- «Sürətli» beyni məşq etdirin. Görünür, təcrübə və öyrənmə məhz bu erkən, şüurdan əvvəlki emalı yaxşılaşdırır. Ekspert qərarları daha tez verir, çünki o, az düşündüyünə görə yox — onun beyni düşüncə şüurlu hala gəlməzdən əvvəl daha çox iş gördüyünə görə.
- Şüurluluq işləyir. Metakoqnitiv bacarıqları — öz düşüncə proseslərini dərk etməyi — inkişaf etdirən təcrübələr şüursuz impulsla hərəkət arasındakı anı daha yaxşı «tutmağa» kömək edir. Məhz o boşluqda rasional seçim yaşayır.
Nəticə: siz düşündüyünüzdən daha ağıllısınız — və bildiyinizdən daha tez düşünürsünüz
Yeni araşdırma insanı düşünən varlıq kimi təqdim edən təsviri dağıtmır. Onu daha mürəkkəb və daha maraqlı edir. Beynimiz «düşünməyə başla» əmri gözləyən xətti prosessor deyil. O, biz sualın özünü dərk etməzdən çox əvvəl təhlil edən, ölçüb-biçən və qərarlar hazırlayan daim işlək sistemdir.
Və yəqin ki, intellektin əsl sehri də bundadır: məsələ bizim uzun və diqqətlə mühakimə yürütməyimizdə deyil, beynimizin biz ümumiyyətlə qarşıda bir tapşırıq olduğunu anlamazdan əvvəl nəhəng bir işi görməyə macal tapmasındadır.