Kəmərvari dəmrov peyvəndi demensiya riskini 24% azaldır

Heç kimin yaddaşla əlaqələndirmədiyi peyvənd

Təsəvvür edin: siz həkimə kəmərvari dəmrova qarşı peyvənd vurdurmaq üçün gedirsiniz — xoşagəlməz, amma kifayət qədər adi bir xəstəliyə qarşı. Amma sonda məlum olur ki, bəlkə də siz son illərdə beyniniz üçün ən yaxşı addımlardan birini atmısınız. İnanılmaz səslənir? Yeni genişmiqyaslı araşdırmanın nəticələrini görəndə tədqiqatçılar da məhz belə reaksiya veriblər.

Alimlər müəyyən ediblər ki, kəmərvari dəmrova qarşı Shingrix vaksini alan yaşlı insanlara sonrakı dörd il ərzində 24% daha az hallarda «demensiya» diaqnozu qoyulub. Bu, xırda statistik sapma deyil — bu, idrak zəifləməsinə qarşı geniş əlçatan tibbi müdaxilələr arasında indiyədək qeydə alınmış ən mühüm qoruyucu təsirlərdən biridir.

Niyə dəmrovla beyin ümumiyyətlə əlaqəlidir?

İlk baxışda bu əlaqə qəribə görünür. Kəmərvari dəmrov varicella-zoster virusu tərəfindən törədilir — uşaqlıqda suçiçəyi yaradan məhz həmin virus. Sağaldıqdan sonra virus yox olmur: o, sinir hüceyrələrində gizlənir və xüsusən yaşla immunitet zəiflədikdə onilliklər sonra yenidən «oyana» bilər.

Ən maraqlısı da burada başlayır. Son illərin araşdırmaları virus infeksiyalarının neyrodegenerativ xəstəliklərin gizli tətikləyicilərindən biri ola biləcəyinə dair getdikcə daha çox sübut toplayır. Varicella-zoster virusu mərkəzi sinir sisteminə daxil ola, iltihab yarada və bəzi məlumatlara görə Alzheimer xəstəliyinə xas olan zülalların — amiloid və tau-zülalın — toplanmasını sürətləndirə bilər.

Başqa sözlə, virus «oyandıqda» o, sadəcə dəridə ağrılı səpkilər yaratmır. O, neyronlara səssizcə hücum edərək beynin illər boyu içəridən zədələnməsinə səbəb olan iltihabi reaksiyalar zəncirini başlada bilər.

Niyə məhz Shingrix, köhnə vaksin yox?

Burada asanlıqla gözdən qaça bilən mühüm bir detal var. Kəmərvari dəmrova qarşı iki vaksin mövcuddur. Köhnə vaksin — Zostavax — canlı zəiflədilmiş vaksindir. Yeni vaksin — Shingrix — rekombinantdır, yəni tərkibində zəiflədilmiş virus deyil, yalnız onun bir fraqmenti və güclü immun gücləndirici var.

Shingrix xeyli daha təsirli olub: o, dəmrova qarşı 90%-dən çox qoruyur, Zostavax isə təxminən 51%. Məhz demensiyaya qarşı müşahidə olunan qoruyucu təsir Shingrix ilə əlaqələndirilir. Tədqiqatçılar ehtimal edirlər ki, yeni vaksinin yaratdığı daha güclü immun cavab təkcə virusun yenidən aktivləşməsini bloklamır — o, ümumilikdə beynin immun reaksiyasını yenidən tənzimləyərək xroniki neyroiltihabı azalda bilər.

Bu nə dərəcədə inandırıcıdır?

Dürüst cavab: çox inandırıcıdır, amma hələ qəti deyil. Bu, müşahidə xarakterli araşdırmadır, randomizə olunmuş nəzarətli eksperiment deyil — yəni sübutlu tibbin qızıl standartı deyil. Bu o deməkdir ki, biz korrelyasiya görürük, yüz faiz sübut olunmuş səbəb-nəticə əlaqəsi yox.

Buna baxmayaraq, bir neçə amil nəticələri xüsusilə sanballı edir:

  • Nümunənin miqyası. Araşdırmaya minlərlə yaşlı insan daxil edilib — bu, kiçik pilot layihə deyil.
  • Dəyişənlərə nəzarət. Alimlər «sağlam istifadəçi» effektini — vaksin alan insanların ümumilikdə daha sağlam həyat tərzi sürməsi meylini — aradan qaldırmağa çalışıblar.
  • Bioloji əsaslılıq. Virus mənşəli iltihabla neyrodegenerasiya arasındakı mexanizm elmi ədəbiyyatda yaxşı sənədləşdirilib.

Eyni zamanda alimlər yaxın illərdə daha aydın cavab verməli olan klinik sınaqları artıq planlaşdırıblar.

Bu, hazırda sizin üçün nə deməkdir?

Əgər sizin və ya yaxınlarınızın 50 yaşı və ya daha çoxu varsa — bu mövzunu həkimlə növbəti qəbulda müzakirə etməyə dəyər. Shingrix bir çox ölkədə məhz bu yaşdan etibarən tövsiyə olunur, baxmayaraq ki, göstərişlər fərqlənə bilər.

Vacibdir ki, söhbət panaseyadan getmir. Demensiya çoxfaktorlu xəstəlikdir və heç bir vaksin yuxunun, fiziki aktivliyin, sosial əlaqələrin və idrak yüklənməsinin əhəmiyyətini aradan qaldırmır. Amma bir iynə riski demək olar ki, dörddəbir azalda bilirsə, bunu görməzlikdən gəlmək olmaz.

Xüsusilə nəzərə alsaq ki, dünyada hər üç saniyədən bir kiməsə demensiya diaqnozu qoyulur və effektiv müalicə üsulları hələ də demək olar ki, yoxdur.

Böyük mənzərə: immunitet və beyin

Bu araşdırma elmdə daha geniş dönüşün bir hissəsidir. Neyrobioloqlar getdikcə daha israrla bildirirlər ki, neyroiltihab — beyində xroniki, zəif gedişli iltihab — idrak funksiyalarının qocalmasının əsas hərəkətverici qüvvələrindən biri ola bilər. Viruslar, o cümlədən sinir sistemində illərlə gizli qalanlar, bu iltihabı dəstəkləyə və gücləndirə bilər.

Əgər bu hipotez tam təsdiqlənsə, beyni qoruma strategiyası köklü şəkildə dəyişə bilər: həyat tərzi və yaddaş məşqlərinə əlavə olaraq immunoloji komponent də meydana çıxacaq. Və dəmrova qarşı adi peyvənd bu oyunda gözlənilməz, amma güclü iştirakçıya çevrilə bilər.