Niyə bəzi beyinlər Altsheymer xəstəliyinə müqavimət göstərir

Bəziləri qocalır, bəziləri isə yox. Sirr nədədir?

Təsəvvür edin ki, eyni yaşda olan, beynində eyni miqdarda zəhərli zülal lövhəcikləri olan iki yaşlı insan var. Biri yavaş-yavaş yaddaşını itirir, yaxınlarını tanımır, sözləri unudur. Digəri isə oxuyur, düşünür, zarafat edir. Alimlər çoxdan bilirdilər ki, belə fərq mövcuddur. Ancaq yalnız indi onlar bunun niyə belə olduğunu anlamağa başlayırlar.

Yeni tədqiqat gözlənilməz bir şeyi göstərdi: bəzi beyinlər Altsheymer xəstəliyinə sözün həqiqi mənasında mübarizə aparır — və bunu indiyədək yetişməmiş və əhəmiyyətsiz sayılan hüceyrələrin köməyi ilə edir.

Yetişməmiş neyronlar gizli silah kimi

Söhbət hippokampın yetişməmiş neyronlarından gedir — beynin yaddaş və öyrənmə üçün kritik əhəmiyyət daşıyan sahəsindən. Normalda yetkin insanlarda belə hüceyrələr demək olar ki, olmur: beyin çoxdan «tam formalaşmış» hesab edilir. Lakin bəzi yaşlı insanlarda — xüsusilə uzun müddət zehni cəhətdən fəal həyat sürənlərdə — bu yetişməmiş hüceyrələr təəccüblü dərəcədə çox qalır.

Tədqiqatçılar müəyyən ediblər ki, məhz Altsheymerə qarşı yüksək koqnitiv davamlılığı olan insanlarda bu yetişməmiş neyronlar amiloid və tau zülallarından ibarət lövhəciklər və dolaşıqlar mövcud olsa belə sağ qalır. Bunlar xəstəliyin əsas molekulyar səbəbkarlarıdır. Demensiyaya təslim olanların beynində isə bu hüceyrələr ilk ölənlər olur.

Daha sadə desək: davamlı beyin zərbəyə sadəcə dözmür — hüceyrə səviyyəsində qüvvələrini yenidən səfərbər edir.

Bu, sadəcə genetik şans deyil

İlk ağla gələn fikir belədir: «Yəqin ki, bu sadəcə genetikadır və burada heç nə etmək olmaz». Amma məlumatlar əksini göstərir. Alimlər eyni genetik riskə malik insanların beynini müqayisə ediblər və yetişməmiş neyronların sağ qalmasındakı fərq yenə də qalırdı. Bu o deməkdir ki, həyat tərzi və mühit həqiqətən mühüm rol oynayır.

Bəs bu hüceyrələrin yaşama qabiliyyətini nə dəstəkləyir? Tədqiqatçılar bir neçə amili ayırırlar:

  • Həyat boyu koqnitiv yük — mürəkkəb tapşırıqlar, yeni bacarıqlar, intellektual çağırışlar neyron «yeni gələnlərin» sağ qalmasını stimullaşdırır.
  • Fiziki aktivlik — xüsusilə neyronları sözün həqiqi mənasında qidalandıran BDNF zülalının səviyyəsini artıran aerob yüklənmələr.
  • Yuxunun keyfiyyəti — məhz yuxu zamanı beyin qlimfatik sistem vasitəsilə zəhərli zülallardan təmizlənir.
  • Sosial iştirak — əksinə, tənhalıq neyronların məhvinı sürətləndirir.

«Koqnitiv ehtiyat»a yeni baxış

Elmdə çoxdan koqnitiv ehtiyat anlayışı mövcuddur — daha çox «məşq etmiş» beynin dağıntıya daha uzun müddət müqavimət göstərməsi ideyası. Amma əvvəllər bu, mexanizmdən çox metafora idi. İndi isə konkret hüceyrəvi əsas yaranır: yetişməmiş neyronlar, yetkinlərin tab gətirə bilmədiyi yerdə sağ qalır.

Bu, alışdığımız mənzərəni alt-üst edir. Biz Altsheymer xəstəliyini itki hekayəsi kimi düşünməyə öyrəşmişik. İndi isə məlum olur ki, bu həm də müqavimət hekayəsidir. Və bəzi insanlarda bu immunitet ilk simptomlardan çox əvvəl, illər boyu formalaşır.

Bu, sizin üçün indi nə deməkdir

Alimlər hələ bu effekti təkrarlayan bir dərman hazırlamayıblar, lakin praktik nəticələr tanış səslənir — sadəcə indi onların arxasında daha konkret biologiya dayanır:

  • Mürəkkəb bir şey öyrənin — yeni dil, musiqi aləti, proqramlaşdırma. Təkcə zövq üçün deyil (baxmayaraq ki, bu da vacibdir), neyron «yeni gələnlərin» sırada qalması üçün.
  • Hər gün hərəkət edin — 30 dəqiqə orta səviyyəli yük BDNF səviyyəsini artırmaq üçün kifayətdir.
  • Yuxunu sərmayə kimi qoruyun — lüks kimi deyil, beynin sözün həqiqi mənasında özünü içəridən yuduğu yeganə vaxt kimi.
  • Təcrid olunmayın — canlı söhbətlər, mübahisələr, problemlərin birgə həlli fiziki aktivlik qədər vacibdir.

Niyə bu məhz indi vacibdir

Altsheymer xəstəliyi XXI əsr tibbinin ən böyük həll olunmamış problemidir. Yüzlərlə klinik sınaq məhz buna görə uğursuz olub: alimlər artıq başlamış dağılma prosesini dayandırmağa çalışıblar. Yeni kəşf diqqəti dəyişir: bəlkə də açar lövhəcikləri məhv etməkdə deyil, müdafiəçiləri gücləndirməkdədir.

Əgər tədqiqatçılar yetişməmiş neyronların sağ qalmasını süni şəkildə dəstəkləməyin yolunu tapsalar, bu, inqilab olacaq. Amma dərmansız da, elə indi, hər birimiz bu ehtiyatı qurmağa başlaya bilərik. Müqavimət göstərən beyin lotereya deyil. Bu, bu gün başlamaq mümkün olan işdir.