Դեպրեսիան դադարեցնում է ուղեղում նոր նեյրոնների ձևավորումը
Ուղեղը կարող է նորանալ։ Բայց դեպրեսիան կարող է դա կանգնեցնել
Մենք սովոր ենք դեպրեսիան ընկալել որպես «վատ տրամադրություն» կամ քիմիական անհավասարակշռություն՝ սերոտոնինի պակաս, որը հաբը շտկում է։ Սակայն նոր լայնածավալ հետազոտությունը շատ ավելի մտահոգիչ պատկեր է առաջարկում․ դեպրեսիան կարող է բառացիորեն անջատել ուղեղի՝ նոր բջիջներ ստեղծելու ունակությունը։ Եվ դա փոխում է ամեն ինչ՝ սկսած նրանից, թե ինչպես ենք հասկանում հիվանդությունը, մինչև այն, թե ինչպես ենք այն բուժում։
Ինչ է նեյրոգենեզը և ինչու է այն կարևոր
Երկար տարիներ համարվում էր, որ մեծահասակի ուղեղը չի կարող նոր նեյրոններ արտադրել։ Հետո գիտնականները պարզեցին, որ դա այդպես չէ՝ առնվազն մեկ հատուկ գոտում՝ հիպոկամպում։ Սա ուղեղի խորքում գտնվող փոքր, կոր կառուցվածք է, որը պատասխանատու է հիշողության, ուսուցման և զգացմունքների կարգավորման համար։ Հենց այստեղ են մեծահասակների մոտ շարունակում ծնվել նոր նեյրոններ՝ գործընթաց, որը կոչվում է նեյրոգենեզ։
Նեյրոգենեզը պարզապես կենսաբանական հետաքրքրություն չէ։ Կենդանիների վրա կատարված հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ հիպոկամպի նոր նեյրոնները խիստ կարևոր են սթրեսին դիմակայելու, նոր փորձը յուրացնելու և հուզական կայունությունը պահպանելու համար։ Երբ այս գործընթացը խանգարվում է, սկսվում են խնդիրները։
Ինչ հայտնաբերեց հետազոտությունը
Գիտնականները ուսումնասիրել են այն մեծահասակների ուղեղի հյուսվածքները, որոնք կյանքի ընթացքում տառապել են դեպրեսիայից, և համեմատել են դրանք հոգեկան խանգարումներ չունեցող մարդկանց հյուսվածքների հետ։ Արդյունքը ցնցող էր․ դեպրեսիա ունեցող մարդկանց մոտ հիպոկամպում նոր նեյրոնների արտադրությունը էականորեն խանգարված էր։ Խոսքը չնչին տարբերությունների մասին չէր․ տարբերությունն այնքան մեծ էր, որ այն չէր կարելի վերագրել պատահականությանը։
Հատկապես կարևոր է, որ նեյրոգենեզի խանգարումը դիտվել է նույնիսկ նրանց մոտ, ովքեր ընդունել են հակադեպրեսանտներ։ Սա անհարմար հարց է առաջ բերում․ եթե ստանդարտ դեղերը չեն վերականգնում նոր նեյրոնների ծնունդը, արդյոք դրանք իսկապե՞ս բուժում են հենց հիվանդությունը, թե պարզապես քողարկում են ախտանիշները։
Ինչու է սա փոխում դեպրեսիայի մասին պատկերացումը
Երկար ժամանակ գերիշխում էր «սերոտոնինային հիպոթեզը»․ դեպրեսիան սերոտոնինի պակաս է, հակադեպրեսանտները լրացնում են այն, և ամեն ինչ կարգավորվում է։ Բայց այն երբեք ամբողջությամբ չէր բացատրում պատկերը։ Շատ հիվանդների դեղերը օգնում են միայն մասամբ կամ ընդհանրապես չեն օգնում։ Ինչո՞ւ։
Նեյրոգենեզի տեսությունը պատասխան է առաջարկում․ հնարավոր է, որ իրական խնդիրը միայն քիմիական մեսենջերների մեջ չէ, այլ նաև հիպոկամպի կառուցվածքային դեգրադացիայի մեջ։ Եթե ուղեղը դադարում է նոր բջիջներ աճեցնել, սերոտոնինի ոչ մի քանակ չի վերականգնի կորցրած հնարավորությունները։ Դա նույնն է, ինչ վառելիք լցնել մեքենայի մեջ, որի շարժիչը խափանված է։
Ավելին, քրոնիկական սթրեսը՝ դեպրեսիայի գլխավոր խթաններից մեկը, ինքնին ճնշում է նեյրոգենեզը։ Ստացվում է փակ շրջան․ սթրեսը ոչնչացնում է նոր նեյրոնները → հիպոկամպը թուլանում է → մարդը ավելի վատ է դիմակայում սթրեսին → դեպրեսիան խորանում է։
Ինչ է սա նշանակում բուժման համար
Լավ նորությունն այն է, որ նեյրոգենեզը կարելի է խթանել։ Եվ այդ եղանակներից որոշները զարմանալիորեն հասանելի են․
- Ֆիզիկական վարժություններ — աերոբիկ ծանրաբեռնվածությունները (վազք, լող, հեծանիվ) համարվում են նեյրոգենեզի ամենահզոր բնական խթանիչներից մեկը։ Նույնիսկ շաբաթը երեք անգամ 20–30 րոպեն չափելի ազդեցություն ունի։
- Քուն — հենց խորը քնի ընթացքում է հիպոկամպը «վերալիցքավորվում»։ Քրոնիկական քնի պակասը նեյրոգենեզը ճնշելու ամենավստահելի միջոցներից մեկն է։
- Նոր փորձ և ուսուցում — ուղեղը ավելի պատրաստակամ է ստեղծում նոր նեյրոններ, երբ բախվում է անսովոր առաջադրանքների։ Նոր լեզու, նոր երթուղի, նոր գործիք — այս ամենը գործում է։
- Օմեգա-3 ճարպաթթուներ — յուղոտ ձուկը, կտավատի յուղը և ընկույզը պարունակում են նյութեր, որոնք, մի շարք հետազոտությունների համաձայն, աջակցում են նեյրոգենեզին։
- Քրոնիկական սթրեսի սահմանափակում — սա կարող է սովորական հնչել, բայց կորտիզոլը բառացիորեն թունավոր է հիպոկամպի նոր նեյրոնների համար։
Հեռանկարներ․ նոր դեղեր հորիզոնում
Այս բացահայտումը նաև նոր ուղղություն է բացում դեղերի մշակման մեջ։ Հետազոտողները արդեն ուսումնասիրում են դեղամիջոցներ, որոնք կարող են նպատակային խթանել հիպոկամպում նեյրոգենեզը՝ շրջանցելով սերոտոնինային ուղիները։ Որոշ փսիխոդելիկներ, մասնավորապես պսիլոցիբինը և կետամինը, հենց այս համատեքստում խոստումնալից արդյունքներ են ցույց տալիս․ ըստ երևույթին, դրանք գործարկում են նոր նեյրոնային կապերի արագ ձևավորումը։
Գլխավոր եզրակացությունը
Դեպրեսիան պարզապես «տխուր մտքեր» չէ և պարզապես քիմիա չէ։ Սա հիվանդություն է, որը կարող է ֆիզիկապես խաթարել ուղեղի՝ նորանալու և վերականգնվելու ունակությունը։ Սա հասկանալը չպետք է վախեցնի — այն պետք է փոխի բուժման նկատմամբ մոտեցումը։ Ուղեղը պահպանում է աճելու ունակությունը նույնիսկ ամենադժվար պայմաններում — բայց միայն այն դեպքում, եթե դրա համար ստեղծվեն ճիշտ պայմաններ։ Եվ առաջին քայլը դադարելն է դեպրեսիան բնավորության թուլություն համարելուց և սկսել դրան վերաբերվել այնպես, ինչպես այն կա իրականում՝ որպես լուրջ նյարդաբանական վիճակի, որը պահանջում է նույնքան լուրջ արձագանք։