Սպիտակուցային խցանումներ․ ուղեղի ծերացման թաքնված պատճառը

Ձեր ուղեղը բառացիորեն խցանման մեջ է

Պատկերացրեք աշխույժ քաղաքային մայրուղի պիկ ժամին․ մեքենաները ազդանշան են տալիս, ոչ ոք չի շարժվում, և ամբողջ համակարգը փլուզվում է։ Հիմա պատկերացրեք, որ հենց դա է տեղի ունենում ձեր նեյրոնների ներսում հենց հիմա։ Սթենֆորդի համալսարանի գիտնականները հայտնաբերել են մի բան, որը կարող է շրջել ուղեղի ծերացման մասին մեր պատկերացումները․ նյարդային բջիջների ներսում առաջացող մանր սպիտակուցային «տրանսպորտային խցանումները» կարող են անմիջականորեն առաջացնել հիշողության կորուստ, ճանաչողական անկում և, հնարավոր է, Ալցհայմերի հիվանդություն։

Այս բացահայտումն առավել զարմանալի է նրանով, որ գիտնականները ոչ թե անմիջապես ուսումնասիրել են նեյրոնները, այլ հատուկ մոլեկուլներ՝ տուբուլիններ, որոնցից կազմված են միկրոխողովակները։ Միկրոխողովակները բջջի ներսում մի տեսակ «ռելսեր» են, որոնցով սպիտակուցներն ու սննդանյութերը հասցվում են այնտեղ, որտեղ անհրաժեշտ են։ Եվ հենց այստեղից էլ սկսվում է ամենահետաքրքիրը։

Ինչ են սպիտակուցային խցանումները և ինչու են դրանք վտանգավոր

Յուրաքանչյուր նեյրոն երկար և բարդ բջիջ է։ Նեյրոնի մարմինը կարող է գտնվել ուղեղի մի ծայրում, իսկ դրա ելուստները՝ աքսոններն ու դենդրիտները, ձգվել զգալի հեռավորության վրա։ Որպեսզի բջիջը գործի, սպիտակուցներն ու այլ մոլեկուլները պետք է մշտապես շարժվեն այս «մայրուղիներով»։ Այս գործընթացը կոչվում է աքսոնային տրանսպորտ։

Սթենֆորդի հետազոտողները կենտրոնացել են տուբուլինների վրա՝ միկրոխողովակների կառուցվածքային բլոկների։ Պարզվել է, որ այս մոլեկուլները չափազանց կարճ կյանք ունեն և անընդհատ նորացվում են։ Երբ այս նորացման գործընթացը խանգարվում է՝ տարիքի, սթրեսի կամ գենետիկական գործոնների պատճառով, միկրոխողովակները սկսում են քայքայվել։ Տրանսպորտային ուղիները խցանվում են։ Սպիտակուցները կուտակվում են մի հատվածում և չեն հասնում մյուսներին։ Առաջանում է իրական «խցանում»։

Հետևանքները բջջային մակարդակում աղետալի են․ սինապսները՝ նեյրոնների շփման կետերը, դադարում են ստանալ իրենց անհրաժեշտ նյութերը։ Նեյրոնների միջև կապերը թուլանում են։ Հիշողությունը վատանում է։ Իսկ երկարաժամկետ հեռանկարում կուտակված սպիտակուցային «խցանումները» կարող են նպաստել հենց այն ամիլոիդային թիթեղիկների առաջացմանը, որոնք Ալցհայմերի հիվանդության գլխավոր նշանն են։

Ինչու է այս բացահայտումը փոխում խաղի կանոնները

Մինչ այժմ Ալցհայմերի հիվանդության վերաբերյալ հետազոտությունների մեծ մասը կենտրոնացած էր ամիլոիդային թիթեղիկների դեմ պայքարի վրա՝ այն բանից հետո, երբ դրանք արդեն ձևավորվել էին։ Դա նման է վթարի հետևանքները վերացնելու փորձի՝ անտեսելով հենց խցանման պատճառը։ Նոր հետազոտությունն առաջարկում է սկզբունքորեն այլ հայացք․ իսկ եթե հնարավոր լինի կանխել հենց «խցանումը»՝ մինչև դրա առաջանալը՞։

Հետազոտողները արդեն հայտնաբերել են մի քանի պոտենցիալ թիրախներ՝ մոլեկուլներ, որոնք կարգավորում են տուբուլինների նորացման արագությունը։ Այս մոլեկուլների վրա ազդեցությունը կարող է վերականգնել սպիտակուցների բնականոն փոխադրումը և, տեսականորեն, դանդաղեցնել կամ նույնիսկ հետ շրջել ճանաչողական անկումը։

Հատկապես կարևոր է ինտելեկտով հետաքրքրվող լսարանի համար այն, որ հետազոտությունը ցույց է տալիս․ ճանաչողական կարողությունների նվազման բազմաթիվ գործընթացներ, որոնք մենք անխուսափելի էինք համարում, իրականում կարող են լինել միանգամայն կոնկրետ և պոտենցիալ հետադարձելի մոլեկուլային խափանումների հետևանք։

Ինչ է սա նշանակում ձեզ համար հենց հիմա

Առայժմ «սպիտակուցային խցանումների դեմ դեղամիջոց» գոյություն չունի․ հետազոտությունը դեռ չի անցել լաբորատոր փորձերի սահմաններից։ Սակայն գիտությունն արդեն մատնանշում է մի քանի գործոն, որոնք աջակցում են միկրոխողովակների առողջությանը և աքսոնային տրանսպորտին․

  • Ֆիզիկական վարժություններ։ Աէրոբիկ ծանրաբեռնվածությունը խթանում է նեյրոտրոֆիկ գործոնների արտադրությունը, որոնք պահպանում են միկրոխողովակների կառուցվածքը և օգնում նեյրոններին ավելի արդյունավետ նորանալ։
  • Քուն։ Խորը քնի ընթացքում ուղեղը գլիմֆատիկ համակարգի միջոցով ակտիվորեն մաքրվում է կուտակված սպիտակուցներից։ Քրոնիկ քնի պակասը բառացիորեն պայմաններ է ստեղծում սպիտակուցային «խցանումների» համար։
  • Օմեգա-3 ճարպաթթուներ։ Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ DHA-ն (դոկոզահեքսաենաթթու) պահպանում է նեյրոնների թաղանթների ճկունությունը և նպաստում սպիտակուցների բնականոն փոխադրմանը։
  • Սթրեսի կառավարում։ Քրոնիկ կորտիզոլը վնասում է այն կառուցվածքները, որոնք անհրաժեշտ են բջջային բնականոն տրանսպորտի համար։ Մեդիտացիան, շնչառական վարժությունները և նույնիսկ պարզ քայլքը նվազեցնում են այս ռիսկը։
  • Ինտելեկտուալ ակտիվություն։ Շարունակական ուսուցումն ու բարդ խնդիրների լուծումը պահպանում են նեյրոնային նյութափոխանակության ակտիվությունը, ինչը նվազեցնում է տրանսպորտային ուղիներում «լճացման» հավանականությունը։

Մեծ պատկերը․ մենք նոր ենք սկսում հասկանալ, թե ինչպես է ծերանում ուղեղը

Սպիտակուցային խցանումների բացահայտումը նյարդագիտության մեջ ավելի լայն հեղափոխության մի մասն է։ Գիտնականներն increasingly գալիս են այն եզրակացության, որ ուղեղի ծերացումը միասնական գործընթաց չէ, այլ շատ կոնկրետ մոլեկուլային խափանումների ամբողջություն, որոնցից յուրաքանչյուրն առանձին կարող է ենթարկվել շտկման։

Սա նշանակում է, որ ճանաչողական առողջության ապագան շատ ավելի լավատեսական է թվում, քան տասը տարի առաջ էր թվում։ Փոխանակ հնազանդորեն ընդունելու հիշողության անխուսափելի վատթարացումը, մենք, հնարավոր է, կանգնած ենք նպատակային միջամտությունների դարաշրջանի շեմին՝ հաբի, սփրեյի կամ թերապիայի, որոնք բառացիորեն «կցրեն խցանումները» ձեր ուղեղում։

Մինչ այդ դարաշրջանը դեռ չի եկել՝ շարժվեք, բավարար քնեք, սովորեք նորը և մի մոռացեք օմեգա-3-ի մասին։ Ձեր նեյրոնները ձեզ շնորհակալ կլինեն։