Мээ — бул бир денедеги эки органбы? Стэнфорддун ачылышы
Бир органбы же экөөбү? Стэнфорд окуу китептерин кайра жазууда
Элестетиңиз: сиз өмүр бою бир үйдө жашайм деп ойлоп жүрөсүз, анан архитектор сизге чиймелерди көрсөтүп: «Жок, бул эки имарат, болгону өтө тыгыз бириктирилген», — дейт. Стэнфорд университетинин окумуштуулары жасаган ачылыштан кийин нейробиологдор болжол менен ушундай абалда: адамдын мээси, сыягы, эки түп-тамырынан айырмаланган клеткалык системадан өнүгөт. Эволюция аларды жөн гана бир органга «эритип» кошкон, ал эми биз кылымдар бою муну бир бүтүн нерсе деп ойлоп келгенбиз.
Бул жөн гана академиялык кызыгуу эмес. Кеп биздин интеллект кантип иштээрин, эмне үчүн айрым мээ оорулары дал ушундай өнүгөөрүн жана жалпысынан адамдын ой жүгүртүүсү кантип пайда болгонун түп-тамырынан кайра кароодо.
Окумуштуулар так эмне табышты?
Стэнфорддогу топ мээнин ар түрдүү түзүлүштөрүнүн клеткалык келип чыгышын изилдеп, анын эки эволюциялык жактан айырмалуу клеткалык популяциядан калыптанарын аныктады. Бул системалардын келип чыгышы ар башка, молекулалык «паспорттору» ар башка жана, сыягы, эволюциялык тарыхы да ар башка. Эволюциянын кайсы бир этабында алар кошулуп, биз монолиттүү деп көнүп калган органды түзгөн.
Жөнөкөй айтканда: сиз азыр ушул саптарды окуп, алардын маанисин түшүнүү үчүн колдонуп жаткан нерсе — эволюция параллелдүү жүргүзүп, кийин бириктирүүнү чечкен эки биологиялык «долбоордун» кошулушунун жыйынтыгы. Бул дээрлик илимий фантастикадай угулат, бирок бул — 2026-жылдын нейробиологиясы.
Бул интеллектти түшүнүү үчүн эмне үчүн маанилүү?
Бул жөн жерден коюлган суроо эмес. Эгер мээ чындап эле эки системадан куралган болсо, бул көп нерсени түшүндүрөт:
- Когнитивдик диссонанс — сиздин бир бөлүгүңүз «туура» жоопту билгендей, ал эми экинчиси карама-каршы жакка тартып турган сезим — балким, жөн гана метафора эмес, эки системанын ортосундагы түз чыңалууну чагылдырат.
- Чыгармачыл ой жүгүртүү адатта мээнин ар башка иштөө режимдеринин «диалогу» катары сүрөттөлөт. Эми бул диалогдун алда канча терең биологиялык негизи болушу мүмкүн.
- IQ жана когнитивдик жөндөмдөрдөгү жеке айырмачылыктар кандайдыр бир деңгээлде ушул эки системанын өз ара канчалык натыйжалуу «макулдашарына» жараша болушу мүмкүн.
Мээ оорулары жаңы өңүттө
Бул ачылыш неврологиялык жана психиатриялык бузулууларга болгон көз карашыбызды өзгөртүшү мүмкүн. Эгер мээ — эки системанын биримдиги болсо, айрым оорулар бир системанын бузулушунан эмес, экөөнүн өз ара аракетинин бузулушунан келип чыгышы мүмкүн. Шизофрения, аутизм, биполярдык бузулуу — жаңы маалыматтардын негизинде изилдөөчүлөр мурда жөн эле коюлбаган таптакыр жаңы суроолорду бере башташат.
Альцгеймер оорусу сыяктуу нейродегенеративдик оорулар да бул эки системага ар башкача таасир этиши мүмкүн — балким, дал ошондуктан алардын жүрүшү ар бир адамда ушунчалык алдын ала айтууга кыйын. Жеке алсыздыктын сыры болуп көрүнгөн нерсе, мүмкүн, мээнин эки клеткалык «жарымынын» ортосундагы тең салмакта жашырылгандыр.
Эволюциялык көз караш: табиятка мындай кошулуу эмне үчүн керек болду?
Бул эң кызыктуу суроолордун бири. Эволюция дээрлик эч качан бир нерсени «жөн эле» жасабайт. Эки системанын бир органга биригиши, сыягы, зор артыкчылык берген: маалыматты иштетүүнүн укмуш ийкемдүүлүгү жана кубаттуулугу, дал ушул нерсе Homo sapiensти башка бардык түрлөрдөн айырмалап турат.
Негизи, биздин мээ — монолит эмес, коалиция. Дал ушул коалиция бизге тилди, математиканы, искусствону, илимди жана... IQ тесттерин жаратууга мүмкүндүк берди. Ирония атайын.
Бул сиз үчүн жеке эмнени билдирет?
Азырынча бул ачылыштан түз практикалык сунуштар көп эмес — илим бул түйүндү жаңы гана чече баштады. Бирок бир нече жыйынтыкты азыртан эле чыгарууга болот:
- Мээнин иши тууралуу өтө жөнөкөй түшүндүрмөлөргө ишене бербеңиз. «Сол жарым шар / оң жарым шар», «рационалдуу / эмоционалдуу» — мунун баары алда канча татаал чындыктын орой жөнөкөйлөштүрүлүшү.
- Системалар аралык өз ара аракет, сыягы, жогорку интеллекттин ачкычы болуп саналат. Ой жүгүртүүнүн ийкемдүүлүгүн өнүктүргөн тажрыйбалар — жаңы көндүмдөрдү үйрөнүү, чыгармачылык, татаал социалдык өз ара аракеттер — балким, дал ушул системалардын «туташуусун» машыктырат.
- Бул теманы көзөмөлдөп туруңуз. Мээнин кош мүнөзү жөнүндөгү ачылыш — нейроилимдеги жаңы бөлүмдүн башталышы. Алдыдагы беш жыл абдан кызыктуу болчудай.
Биз мээни ой жүгүртүүнүн бирдиктүү машинасы катары кабыл алып келгенбиз. Стэнфорддун окумуштуулары эми бул машина түп-тамырынан айырмаланган эки кыймылдаткычтан куралганын көрсөтүштү. Жана алардын үндөшүп иштеши, балким, Жердеги жашоонун тарыхындагы эң башкы эволюциялык кереметтир.