Эйнштейндин IQсу: чынында эмне белгилүү
Альберт Эйнштейн эч качан стандартташтырылган IQ тест тапшырган эмес. Көп учурда анын «натыйжасы» деп айтылган 160 саны — психологдор менен журналисттер ал каза болгондон кийин берген ретроспективдүү баа. Тарыхый булактарга таянган мындай баалоолордо ондогон упайлык ката болушу мүмкүн жана илимий чөйрөдө ишенимдүү деп эсептелбейт.
160 саны кайдан чыккан
1926-жылы психолог Кэтрин Кокс өткөн доордогу 301 көрүнүктүү адамдын IQсун алардын өмүр баяндары, каттары жана замандаштарынын күбөлүктөрү боюнча баалоого аракет кылган изилдөөсүн жарыялаган. Эйнштейн ал тизмеге кирген эмес — анткени ал кезде ал тирүү болчу. Кийинчерээк башка авторлор ушуга окшош ыкманы ага карата колдоно башташкан.
Бул ыкманын көйгөйү айкын: IQ тести белгилүү бир убакыттагы стандартташтырылган тапшырмаларды чечүүнүн ылдамдыгын жана тактыгын өлчөйт. Муну өмүр баяндык тексттер аркылуу өлчөө мүмкүн эмес. Ар түрдүү авторлор Эйнштейн үчүн 150дөн 180ге чейинки сандарды аташкан — мындай айырмачылыктын өзү эле сөз өлчөө жөнүндө эмес, божомол жөнүндө болуп жатканын көрсөтөт.
Эйнштейндин интеллектине байланыштуу эмнени ишенимдүү билебиз
Чындап эле өзгөчө когнитивдик жөндөмдөрдү көрсөткөн бир нече документтештирилген факт бар.
- Математика жана физика. Ал 12 жашында алгебра менен Евклид геометриясын бир жайдын ичинде өз алдынча өздөштүргөн. 16 жашында жарык ылдамдыгы менен кыймыл тууралуу ой жүгүртүү экспериментин түзгөн, ал тогуз жылдан кийин атайын салыштырмалуулук теориясынын негизине айланган.
- Жумушчу эс жана мейкиндиктик ой жүгүртүү. Эйнштейн өзүнүн ой жүгүртүүсүн негизинен визуалдык жана кинестетикалык деп сүрөттөгөн — ал формулаларга айландырганга чейин физикалык жагдайларды «көрчү». Бул мейкиндиктик интеллекттин жогорку көрсөткүчтөрү менен шайкеш келет.
- Өлүмүнөн кийинки мээси. 1955-жылы сөөктү ачкан патологоанатом Томас Харви Эйнштейндин мээсин сактап калган. Кийинки изилдөөлөр математикалык жана мейкиндиктик ой жүгүртүү менен байланышкан төбө бөлүктөрүнүн өзгөчө морфологиясын аныктаган. Бирок мээнин түзүлүшү менен конкреттүү когнитивдик жөндөмдөрдүн ортосундагы байланыш азырынча жетиштүү изилдене элек, ошондуктан так жыйынтык чыгарууга болбойт.
Бул фактылардын эч бири IQ санын бербейт. Алар жалпы «интеллект деңгээлин» эмес, конкреттүү күчтүү жактарды көрсөтөт.
Эмне үчүн IQ тести Эйнштейндин гениалдуулугун так өлчөй алмак эмес
Стандарттуу IQ тесттери бөлүштүрүүнүн ортосунда жакшы иштеши үчүн түзүлгөн. Орточо мааниси — 100, стандарттык четтөө — 15. Бул адамдардын 68%ы 85тен 115 упайга чейин жыйнайт дегенди билдирет жана тесттер дал ушул диапазондо эң так калибрленген.
Шкаланын жогорку жагында тактык төмөндөйт. 145 упайдан жогору жыйынтыктарда эле (бул болжол менен 99,9-процентиль) стандартташтырылган тесттер адамдарды бири-биринен ишенимдүү айырмалай албай калат: анткени мындай жыйынтыгы бар адамдар тесттерди түзүүдө колдонулган тандалмаларда өтө аз болгон. Дал ошондуктан психометристтер шкаланын жогорку бөлүгүндөгү «IQ 160» же «IQ 180» сыяктуу так сандарды, атүгүл чыныгы тест тапшырган тирүү адамдар үчүн да, этияттык менен кабыл алууну эскертишет.
Мындан тышкары, IQ жалпы интеллект факторун (g) жана бир нече өзүнчө жөндөмдү — маалыматты иштетүү ылдамдыгын, жумушчу эстү, вербалдык жана вербалдык эмес ой жүгүртүүнү өлчөйт. Физикадагы чыгармачыл секирик мындан да ашыгын талап кылат: бир көйгөйдү жылдар бою кармап туруу жөндөмүн, айкын эмес окшоштуктарды табууну, белгисиздикке чыдоону. Бул сапаттарды IQ тести өлчөбөйт.
Салыштыруу: башка «генийлер» тууралуу эмне айтылат
| Адам | Көп айтылган IQ | Баалоонун реалдуу макамы |
|---|---|---|
| Альберт Эйнштейн | 160+ | Ретроспективдүү баа, тест тапшырган эмес |
| Исаак Ньютон | 190 | Кокс жана кийинки авторлор боюнча ретроспективдүү баа |
| Стивен Хокинг | 160 | Өзү сан айтуудан баш тарткан («IQ менен мактангандар — ийгиликсиздер») |
| Теренс Тао | 225–230 | Бала кездеги тесттердин реалдуу жыйынтыктары; өтө жогорку маанилердин ишенимдүүлүгү талаштуу |
| Мэрилин вос Савант | 228 | 1956-жылдагы бир тесттин жыйынтыгы; методологиясы сынга алынат |
Мыйзам ченем бирөө: шкаланын борборунан канчалык алыс болсо, сан ошончолук ишенимсиз болот.
IQ чынында эмнени божомолдойт
Бул IQ маанисиз метрика дегенди билдирбейт. Психометрикалык изилдөөлөрдүн ондогон жылдары стандартташтырылган тесттердин жыйынтыктары окуудагы жетишкендиктер, жаңы көндүмдөрдү өздөштүрүү ылдамдыгы жана турмуштагы бир катар натыйжалар менен туруктуу корреляцияга ээ экенин көрсөтөт. Болгону IQ — көп факторлордун бири, адамдын акылы тууралуу акыркы өкүм эмес.
Эйнштейндин өзүнө келсек, анын өмүр баяны боюнча чечүүчү нерсе стандарттуу тапшырмаларды тез чечүү эмес, өжөрлүк, терең топтолуу жөндөмү жана бир идеянын үстүндө жылдап иштөөгө даярдык болгон. Бул сапаттардын бирин да IQ тести түздөн-түз өлчөбөйт.
Эгер стандартташтырылган ыкма боюнча өзүңүздүн натыйжаңыз кандай экенине кызыксаңыз, IQMeter сайтында тесттен өтсөңүз болот — ал классикалык психометриканын принциптерине негизделген.
Көп берилүүчү суроолор
Эйнштейндин IQсу канча болгон?
Белгисиз: ал эч качан IQ тест тапшырган эмес. Көп айтылган 160 саны — өмүр баяндык булактарга негизделген ретроспективдүү баа. Мындай баалардын катасы жогору жана илимий жактан ишенимдүү деп таанылбайт.
Эйнштейн мектепте начар окуган деген чынбы?
Жок, бул миф. Мюнхендеги немис тилдүү гимназияда Эйнштейн математика жана латын сабактарынан жогорку баа алган. Башаламандык анын Швейцарияга көчкөндөн кийин башка баалоо системасы бар мектепке өткөнү менен байланыштуу: ал жакта «6» төмөнкү эмес, эң жогорку баа болгон.
Эң жогорку IQ кимде бар?
Расмий документтештирилген тест жыйынтыктары боюнча — математик Теренс Тао, бала кездеги тесттерде болжол менен 220–230 упай көрсөткөн. Бирок психометристтер мындай экстремалдуу маанилер өтө төмөн тактык менен өлчөнөрүн эскертишет.
IQни машыктырып, Эйнштейн деңгээлиндеги жыйынтыкка жетсе болобу?
IQ чоң куракта салыштырмалуу туруктуу, бирок ага билим, ден соолук жана чөйрө таасир этет. Машыгуулар конкреттүү тапшырмалар боюнча жыйынтыкты жакшыртат, бирок жалпы интеллектти сөзсүз жакшырта бербейт. IQни ондогон упайга көтөрүүнүн илимий ыкмасы жок.
Жогорку IQ гениалдуулукту билдиреби?
Жок. Жогорку IQ — көрүнүктүү жетишкендиктер үчүн зарыл, бирок жетиштүү шарт эмес. Изилдөөлөр көрсөткөндөй, белгилүү бир босогодон жогору (болжол менен 120 упай) IQнун кошумча өсүшү чыгармачыл жана кесиптик ийгиликти начар божомолдойт. Мотивация, өжөрлүк жана белгилүү тармактагы конкреттүү билим маанилүү.