Agar miya ongni yaratmasa-chi?

Ilm-fanning eng noqulay savoli

Tasavvur qiling, miya va ong haqida bilganlaringizning barchasi manzaraning faqat yarmi, xolos. Neyroilm o‘nlab yillar davomida bitta aksiomaga tayandi: miya ongni yaratadi. Neyronlar impuls uzatadi, sinapslar signallarni olib o‘tadi va shu elektrokimyoviy shovqindan qayerdandir «men» paydo bo‘ladi. Ammo agar bu aksioma tubdan noto‘g‘ri bo‘lsa-chi?

Ayni shu savol bilan hozir Kristof Kox shug‘ullanmoqda — u dunyodagi eng mashhur neyrobiologlardan biri, Allen Brain Institute’ning sobiq direktori. U mistik ham emas, havaskor faylasuf ham emas. U o‘nlab yillarini ongning neyron korrelyatlarini xaritalashga bag‘ishladi. Shu bois uning shubhasi nihoyatda muhim.

Ilm hal qila olmayotgan muammo

Falsafada bu «ongning qiyin muammosi» deb ataladi. Uni 1990-yillarda Devid Chalmers shakllantirgan: hatto miyadagi har bir neyronni, har bir kimyoviy reaksiyani, har bir elektr impulsini to‘liq tasvirlab bersak ham, baribir subyektiv tajriba nega mavjudligini tushuntira olmaymiz. Nega qizil rangni ko‘rish nimanidir anglatadi? Nega og‘riq shunchaki signal emas, aynan og‘riqning o‘zi?

Olimlarning aksariyati bu savolni chetga surib kelgan: go‘yoki bu shunchaki murakkablik masalasi. Yetarlicha neyron to‘plang — va ong o‘zi paydo bo‘ladi. Ammo Kox va yana bir qator tadqiqotchilar endi bunga ishonchlari komil emas.

Miya generator emas, qabul qilgich sifatida

Muqobil gipotezalardan biri keskin yangraydi: miya ongni yaratmaydi, balki uni filtrlaydi yoki qabul qiladi — xuddi radio qabul qilgich musiqa yaratmay, faqat to‘lqinga sozlangani kabi. Bu modelda ong — voqelikning fundamental xossasi bo‘lib, uni neyron faolligiga keltirib chiqarib bo‘lmaydi.

Bu ezoterika emas. Bu panpsixizm deb ataladi — akademik doiralarda kutilmagan ravishda qayta tiklanayotgan falsafiy pozitsiya. Uning tarafdorlari orasida nafaqat faylasuflar, balki fiziklar, matematiklar va neyrobiologlar ham bor. Mohiyati oddiy: ong shu qadar fundamental bo‘lishi mumkinki, ehtimol u materiya tashkil topishining barcha darajalarida mavjuddir — faqat murakkablik darajasi turlicha.

Bu intellektni tushunishda nimani o‘zgartiradi?

IQ va kognitiv qobiliyatlarga qiziqadigan auditoriya uchun bu mavhum savol emas. Agar miya ongning manbai emas, balki o‘tkazgichi bo‘lsa, unda intellekt shunchaki «protsessor quvvati» emas. Bu — ulanish sifati. Shunda miyaning «o‘tkazuvchanlik qobiliyati»ni yaxshilaydigan hamma narsa — uyqu, ovqatlanish, meditatsiya, jismoniy faollik — shunchaki gigiyena emas, asbobni sozlashga aylanadi.

Yana bir qiziq jihat: bu gipoteza standart neyroilm zo‘rg‘a tushuntira oladigan hodisalarni izohlaydi. Masalan, klinik jihatdan miya faolligi nol bo‘lgan paytda ong ravshan saqlanadigan o‘limga yaqin tajribalar. Yoki gidrosefaliya holatlari, bunda miya moddasining juda kam hajmiga ega odamlar normal, hatto yuqori intellektni namoyish etadi.

Kox nima deydi va hozir qaysi nuqtada turibdi

Kox uzoq vaqt davomida integratsiyalashgan axborot nazariyasi (IIT) tarafdori bo‘lib kelgan — bu Giulio Tononi ishlab chiqqan ongning matematik modeli. IITga ko‘ra, ong — tizimdagi axborot integratsiyasi o‘lchovidir. Bu ko‘rsatkich qanchalik yuqori bo‘lsa (u yunoncha Φ harfi bilan belgilanadi), ongli tajriba shunchalik boy bo‘ladi.

Ammo so‘nggi yillarda Kox ochiq tan oldi: na IIT, na unga raqobatchi bo‘lgan «global ishchi makon» nazariyasi yakuniy javob bermaydi. Ilm devorga kelib taqaldi. Bu taslim bo‘lish emas, balki jahon darajasidagi olimning halol pozitsiyasidir.

Ziyrak o‘quvchi uchun amaliy xulosalar

• Neyromiflarni fakt deb qabul qilmang. «Biz miyaning faqat 10 foizidan foydalanamiz» kabi da’volar — bema’nilik. Ammo «miya = ong» degan tenglashtirish ham soddalashtirishdir.
• «Signal» sifatiga e’tibor bering. Surunkali stress, uyqusizlik va yallig‘lanish — qaysi ong nazariyasini to‘g‘ri deb hisoblamang, kognitiv o‘tkazuvchanlikni bevosita pasaytiradi.
• Noqulay savollar bering. Aynan aksiomalarga shubha bilan qarashga tayyorlik yuqori intellekt belgilaridan biridir. Ilmni oldinga siljitadigan narsa tasdiqlar emas, rad etishlardir.
• Ongga qiziqish zaiflik emas, kuchdir. Yuqori IQga ega odamlar statistik jihatdan metakognitiv savollarni ko‘proq beradilar: «Men qanday fikrlayman?», «Nega men buni his qilyapman?»

Xulosa: eng muhim savol hanuz ochiq

Biz neyroilm miyani misli ko‘rilmagan aniqlik bilan xaritalayotgan, sun’iy intellekt esa tafakkurni har qachongidan yaxshiroq taqlid qilayotgan davrda yashayapmiz. Va aynan hozir ma’lum bo‘lyaptiki: biz hanuz ong nima ekanini va u qayerdan paydo bo‘lishini bilmaymiz. Ehtimol, bu ilm-fan tan olgan eng aqlli haqiqatdir.