Мия наркоз остида ҳам фикрлайди — ва бу ҳаммасини ўзгартиради

Сиз ҳушсизсиз — аммо миянгиз ҳануз ўқишда давом этади

Тасаввур қилинг: сиз оператсия столида ётибсиз, тўлиқ умумий наркоз остидасиз. Ҳеч нарсани сезмайсиз, ҳеч нарсани эсламайсиз, бармоғингизни ҳам қимирлатолмайсиз. Барча мезонларга кўра — сиз «йўқсиз». Шунга қарамай, янги тадқиқотлар деярли имконсиз туюладиган бир нарсани кўрсатмоқда: айни шу пайтда миянгиз тилни таҳлил қилишда, сўз турларини фарқлашда ва ҳатто кейин нима айтилишини олдиндан айтишда давом этади.

Бу илмий фантастика эмас. Бу айни пайтда онг ҳақидаги тасаввурларни ўзгартираётган ва олимларни яна бир саволни беришга мажбур қилаётган маълумотлардир: биз айнан нимани «онгли бўлиш» деб атаймиз?

Олимлар нимани аниқлади

Тадқиқотчилар жарроҳлик амалиёти вақтида умумий анестезия остида бўлган беморларнинг миясидаги электр фаолликни қайд этдилар. Беморларга нутқ ёзувлари — отлар, феъллар, кутиладиган ва кутилмаган сўзлардан иборат оддий гаплар эшиттирилди. Мия шунчаки товушларни «эшитмади» — у турли хил сўз турларига турлича жавоб қайтарди, ва бу жавоблар уйғоқ одам ўқиганда ёки нутқни тинглаганда фаоллашадиган айни ҳудудларда кузатилди.

Айниқса, кутилганликнинг бузилишига бўлган жавоб ҳайратланарли бўлди: кутилган сўз ўрнига кутилмаган сўз янграганда, наркоз остидаги мия буни «сезди». Бу шуни англатадики, ҳатто онгли тажриба бўлмаганида ҳам мия тилни мураккаб предиктив қайта ишлайди — биз одатда буни фаол фикрлаш белгиси деб биламиз.

Нега бу шунчалик муҳим

Кўп йиллар давомида фан онгни калит каби тасаввур қилди: у ё бор, ё йўқ. Бу мантиққа кўра, анестезия мияни «ўчиради». Аммо ҳақиқат, кўринишидан, анча мураккаб. Маълум бўлишича, мия — онг учун ягона ўчиргичга эга монолит эмас. U кўп даражали тизим бўлиб, унда турли жараёнлар бир-биридан мустақил равишда давом этиши мумкин.

Маълум бўлишича, тилни қайта ишлаш ҳатто субъектив тажриба — файласуфлар «қуалиа» деб атайдиган, «мен бўлиш нимани англатади» деган ички ҳиссиёт — бутунлай йўқ бўлганда ҳам содир бўлади. Бу тил тафаккурини онг билан чамбарчас боғлайдиган машҳур онг назарияларини шубҳа остига қўяди.

Катта савол билан боғлиқлик: онг нима?

Бу маълумотлар яна бир долзарб баҳс — сунъий интеллект ҳақидаги мунозара фонида алоҳида аҳамият касб этади. Замонавий тил моделлари ҳам кейинги сўзни ҳайратланарли аниқлик билан «олдиндан айтади». Аммо сўнгги тадқиқотлар шуни кўрсатадики, одамлар СИ ни, ҳатто унинг хулқи инсонникидан фарқ қилмаса ҳам, онгли деб тан олишни қатъиян рад этади.

Ғалати манзара юзага келади: наркоз остидаги мия СИ қиладиган ишни қилади — субъектив тажрибасиз тилни қайта ишлайди. Аммо барибир биз интуитив равишда бу «турли нарсалар» эканини ҳис қиламиз. Нега? Балки, онг ахборотни қайта ишлаш жараёнининг ўзи эмас, балки унинг устида пайдо бўладиган нимадир. Бу айнан нима экани — фан ҳозирча билмайди.

Амалий оқибатлар — ва фақат фалсафий эмас

Фалсафий саволлардан ташқари, бу кашфиётнинг аниқ тиббий оқибатлари ҳам бор. Агар наркоз остидаги мия нутқни қайта ишлашда давом этса, бу қуйидагини англатади:

  • Оператсия хонасидаги сўзлар муҳим. Жарроҳлар ва анестезиологлар анъанавий равишда бемор ёнида исталган нарсани гапираверади. Эҳтимол, буни қайта кўриб чиқиш керакдир — айниқса оператсия жараёни ҳақидаги салбий изоҳларни.
  • Оператсия вақтида қисман англаш (кам учрайдиган, аммо реал ҳодиса, бунда бемор оператсия пайтида қисман ўзига келади) айнан шу сақланиб қолган тил занжирлари билан боғлиқ бўлиши мумкин.
  • Реабилитатсия ва ўқитиш онгнинг ўзгарган ҳолатларида ўйлангандан кўра самаралироқ бўлиши мумкин — мия том маънода «тинглайди», ҳатто ўчирилгандек кўринса ҳам.

Бу интеллектни тушуниш учун нимани англатади

Интеллект табиатига қизиқувчилар учун бу тадқиқот — ҳақиқий провокатсион чақириқ. Биз юқори даражадаги когнитив қайта ишлаш — башорат қилиш, тил тузилмасини таҳлил қилиш — онгли диққатни талаб қилади деб ўйлашга ўрганиб қолганмиз. Аммо маълум бўлишича, биз «фикрлаш» деб атайдиган нарсанинг катта қисми англаш чегарасидан пастда содир бўлади.

Бу нейрофан йиллар давомида тўплаб келаётган нарсалар билан мос келади: қарорларнинг аксарияти биз уларни англашимиздан олдин қабул қилинади, тил оператсияларининг аксарияти автоматлаштирилган, «инсайт»ларнинг аксарияти эса онг ости ишининг натижасидир. Эҳтимол, онг интеллектни унчалик «яратмайди», аксинча уни кейинроқ кузатади.

Кейинги сафар сизга наркоз керак бўлса, шуни билинг: сизнинг бир қисмингиз фикрлашда давом этади. Фақат сиз бу ҳақда билмай қоласиз.