Мия ҳамма нарсани бир вақтнинг ўзида бажариш учун жисмонан қайта тузилади

Сиз бир вақтнинг ўзида бир нечта ишни қила олмайсиз — токи буни ўрганмагунингизча

Кўпчилик бир вақтнинг ўзида бир нечта ишни қила олишига ишонади. Кўпчилик адашади. Нейрофан бўйича ўнлаб йиллик тадқиқотлар битта ҳақиқатни кўрсатади: биз кўп вазифалилик деб атайдиган нарса аслида вазифалар орасида тез алмашишдир. Ҳар сафар алмашганингизда сиз когнитив нарх тўлайсиз. Диққат тарқалади, хатолар кўпаяди, самарадорлик пасаяди. Кўп вазифалилик иллузия деб ҳисобланган.

Аммо янги тадқиқот бу тасаввурни бутунлай ўзгартиради. Маълум бўлишича, мияни том маънода жисмонан қайта тузиш мумкин — шунда бир нечта ахборот оқимини ҳақиқатан ҳам параллел қайта ишлаш имкони пайдо бўлади. Бунинг калити эса алоҳида истеъдод эмас, балки мақсадли амалиётдир.

Олимлар айнан нимани аниқлади

Тадқиқотчилар бир вақтнинг ўзида иккита мураккаб вазифани бажариш бўйича интенсив тайёргарликдан ўтган одамларни ўрганди. Натижалар ҳатто иш муаллифларининг ўзини ҳам ҳайратда қолдирди: етарли машқдан сўнг иштирокчиларнинг мияси иккала вазифани параллел тарзда, кетма-кет эмас, қайта ишлай бошлади.

Мия сканерлари шуни кўрсатдики, янги бошловчиларда иккала вазифа ҳам бир хил нейрон тармоқларни фаоллаштирган — улар бир хил ресурслар учун рақобат қилган, шунинг учун унумдорлик пасайган. Тажрибали иштирокчиларда эса манзара ўзгарди: мия жисмонан қайта ташкил топиб, ҳар бир вазифа учун деярли кесишмайдиган алоҳида нейрон йўлларни ажратди. Икки вазифа энди бир-бирига халақит бермай қўйди.

Бу метафора ҳам, маркетинг атамаси ҳам эмас. Гап нейрон тармоқлардаги ҳақиқий тузилмавий ва функсионал ўзгаришлар ҳақида бормоқда — нейробиологлар буни тажрибага боғлиқ нейропластиклик деб атайди. Мия шунчаки «ақллироқ» бўлиб қолмади — у бошқача бўлди.

Нега бу интеллект учун муҳим

Анъанавий қарашга кўра, икки вазифали фаолиятдаги «тор бўғин» миянинг фундаментал, туғма ва ўзгармас меъморий чеклови ҳисобланган. Янги маълумотлар эса бошқача дейди: бу чеклов мослашувчан. У сукут бўйича мавжуд, аммо уни силжитиш мумкин.

Бу интеллектнинг ўзига доир қизиқарли саволни туғдиради. IQ тестлари билан ўлчанадиган нарсаларнинг бир қисми — ахборотни қайта ишлаш тезлиги ва сиғими. Агар машғулотлар бу сиғимни жисмонан кенгайтира олса, демак, интеллектнинг айрим жиҳатлари одатда ўйланганидан анча мослашувчан. Ҳаммаси генлар томонидан бир умрга белгилаб қўйилмаган.

Яна бир муҳим жиҳат шундаки, қайта ташкил топиш пассив «ривожлантирувчи» контент ёки тасодифий машқлар туфайли юз бермади. Бунинг учун одамлар эгалламоқчи бўлган айнан ўша вазифалар комбинатсиясига қаратилган интенсив ва мақсадли машқ талаб қилинди. Мия «умуман» эмас, аниқ вазифага мос равишда қайта тузилади.

Бу тажриба бизга нимани ўргатади

Тадқиқотдаги гуруҳлардан бири эшитиш ва кўриш вазифаларини бир вақтда машқ қилган. Вақт ўтиши билан мия уларнинг ҳар бирини алоҳида, ихтисослашган каналлар орқали қайта ишлашни ўрганди. Бу нима учун тажрибали мусиқачи нотани ўқиб туриб, бир вақтнинг ўзида товушни ҳам эшита олишини, янги бошловчи эса буни қила олмаслигини тушунтиради. Ёки нима учун минглаб соатлик амалиётга эга авиадиспетчер тайёргарликсиз мияни издан чиқарадиган ахборот оқимини бошқара олишини кўрсатади.

Гап оддий маънодаги «машқ мукаммаллаштиради» деган фикрда эмас. Гап шундаки, машқ субстратни ўзгартиради — тафаккурнинг ўз органини.

Амалий хулосалар: бу билан нима қилиш керак

  • Вазифаларнинг тўғри жуфтлигини танланг. Мия турли сенсор каналлардан фойдаланадиган вазифаларни (масалан, эшитиш + кўриш) бир канал ичида рақобатлашадиган вазифаларга қараганда (иккита кўриш оқими) яхшироқ ажратади.
  • Айнан комбинатсияда машқ қилинг. Ҳар бир вазифани алоҳида машқ қилиш етарли эмас — қайта ташкил топиш фақат иккала вазифа биргаликда, бир вақтнинг ўзида машқ қилинганда юз беради.
  • Мияга вақт беринг. Ўзгаришлар бир неча кунда содир бўлмайди. Тадқиқотларда гап ҳафталар ва ойлар давом этадиган мунтазам машқ ҳақида бормоқда.
  • Бошида ўзингизни ортиқча баҳоламанг. Янги нейрон йўллар шакллангунча мураккаб вазифаларни бирлаштириш иккала вазифанинг ҳам сифатини пасайтиради. Бу қобилиятсизлик белгиси эмас, балки табиий босқичдир.
  • Бундан онгли равишда фойдаланинг. Агар иш ёки ҳаётингизда сизга керак бўладиган аниқ вазифалар комбинатсияси бўлса, «умумий кўп вазифалилик»ка умид қилиш ўрнига уларни мақсадли равишда машқ қилиш керак.

Асосий сабоқ

Мия қатъий белгиланган чекловларга эга ўзгармас машина эмас. У тажриба босими остида қайта тузиладиган тирик меъморий тузилмадир. Бугун когнитив шифт бўлиб кўринаётган нарса эртага шунчаки бошланғич нуқтага айланиши мумкин.

Ва бу, эҳтимол, сўнгги йилларда нейрофан бизга айтаётган энг умидбахш фикрдир: сизнинг миянгиз ҳали бўлиши мумкин бўлган нарсага айланишни тугатмаган.