Фақат одамларда мавжуд ген топилди — у бизнинг интеллектимизни тушунтиради

Бизни шунчалик ақлли қиладиган нима? Жавоб кутилмаган жойдан топилди

Инсон мияси нега бизнинг энг яқин қариндошларимиз — шимпанзе ва гориллаларникидан анча кучли эканлиги ҳақидаги савол олимларни ўнлаб йиллар давомида қийнаб келган. ДНК бўйича биз шимпанзеларга 99% ўхшаймиз, аммо интеллектдаги тафовут улкан. Янги кашфиёт ниҳоят жавоб бериши мумкин — ва у мутлақо кутилмаган жойда: миянинг иммун ҳужайраларида топилди.

Тадқиқотчилар фақат одамларда мавжуд бўлган генни аниқладилар; у микроглиянинг — бевосита мия тўқимасида яшовчи махсус иммун ҳужайраларнинг — хатти-ҳаракатига таъсир қилади. Авваллари микроглия гўё тозаловчи сифатида қараларди: улар чиқиндиларни тозалайди, инфексияларга қарши курашади ва нобуд бўлган ҳужайраларни йўқ қилади. Аммо маълум бўлишича, уларнинг роли анча муҳим ва нозик — айниқса мия эндигина шаклланаётган даврда.

Олимлар айнан нимани топдилар

Олимлар жамоаси инсон микроглиясида бошқа приматларда бўлмаган қобилиятни аниқлади: бу ҳужайралар ривожланаётган мия ичида тўртдан саккизтагача бўлиниш сиклидан ўта олади. Бу шуни англатадики, улар шунчаки мавжуд эмас — улар фаол кўпаяди ва ривожланишнинг муҳим даврида нейрон занжирларини қуришда иштирок этади.

Айнан ноёб инсон гени бу жараённи ишга туширади. У микроглияга узоқроқ фаол қолиш ва ривожланаётган нейронларнинг сигналларига янада мослашувчан жавоб бериш имконини берадиган оқсилни кодлайди. Аслида, бу ген миянинг иммун ҳужайраларига шундай кўрсатма беради: «Қол, иштирок эт, қур».

Натижа нима? Янада мураккаб ва аниқ созланган нейрон тармоқлари. Айнан шу тармоқлар олий когнитив функсиялар — абстракт фикрлаш, тил, режалаштириш ва муаммоларни ҳал қилиш — асосида ётади.

Нега бу шунчалик муҳим

Ҳозиргача инсон интеллектига оид кўпчилик изоҳлар нейронларга қаратилган эди: уларнинг сони, боғланишлар зичлиги, пўстлоқ ҳажми. Аммо нейронлар — бу ҳикоянинг фақат бир қисми. Микроглия мия ҳужайраларининг тахминан 10–15% ини ташкил қилади ва узоқ вақт эътибордан четда қолган. Бу кашфиёт одатий манзарани тубдан ўзгартиради.

«Биз интеллектни нейронларнинг хоссаси деб ўйлашга ўрганиб қолганмиз, — дейди тадқиқотчилар. — Аммо, эҳтимол, калит иммун ҳужайралар ушбу нейронларнинг бир-бири билан айни вақтда қандай боғланишига ёрдам беришидадир».

Бу айниқса муҳим, чунки микроглия айнан пренатал ва эрта постнатал даврда фаол бўлади — яъни мия архитектураси бутун умрга шаклланадиган пайтда. Агар шу муҳим лаҳзада микроглия фаолияти бузилса, оқибатлар узоқ муддатли бўлиши мумкин.

Аутизм, шизофрения ва бошқалар билан боғлиқлиги

Мана шу ерда чинакам ҳаяжонли қисм бошланади. Микроглия фаолиятидаги бузилишлар анчадан бери бир қатор неврологик ва психиатрик бузилишлар, жумладан аутизм спектри бузилишлари ва шизофрения билан боғланиб келади. Агар ноёб инсон гени микроглия миянинг шаклланишига қандай таъсир қилишини белгиласа, унда унинг мутатсиялари ёки фаолиятидаги носозликлар нега айрим одамларда мия ривожланиши бошқача кечишини тушунтириши мумкин.

Бу олимлар ген терапияси ёрдамида интеллектни ҳозирча «тузатади» дегани эмас. Аммо бу инсон мияси нега айрим бузилишларга шунчалик заиф — ва айни пайтда ўз имкониятлари билан шунчалик ноёб — эканини тушуниш учун янги йўлларни очади.

Бу ҳозир сиз учун нимани англатади

Бу кашфиётнинг амалий хулосалари ҳозирча беш бандли рўйхатга сиғмайди — фан бу мураккаб масалани эндигина еча бошлади. Аммо мана буларни аллақачон ёдда тутиш мумкин:

  • Мия саломатлиги — бу фақат нейронлар эмас. Яллиғланиш, иммун ҳолат ва ҳатто уйқу сифати микроглия фаолиятига бевосита таъсир қилади. Иммун тизимига зарар етказадиган нарса мияга ҳам зарар етказади.
  • Ҳаётнинг илк йиллари жуда муҳим. Агар микроглия болаликда нейрон занжирларини шакллантирса, бу даврдаги стресс, инфексиялар ва нотўғри овқатланиш когнитив қобилиятларга узоқ муддатли таъсир кўрсатиши мумкин.
  • Яллиғланишга қарши турмуш тарзи шунчаки мода эмас. Омега-3 ёғ кислоталари, жисмоний фаоллик, сифатли уйқу ва сурункали стрессни камайтириш — буларнинг барчаси микроглиянинг соғлом фаолиятини қўллаб-қувватлайди.
  • Микроглия ҳақидаги илмни кузатиб боринг. Бу ҳозир нейрофанинг энг долзарб йўналишларидан биридир. Яқин йилларда айнан шу соҳада когнитив бузилишларни даволашнинг инқилобий усуллари пайдо бўлиши мумкин.

Катта манзара

Биз интеллектни гўё табиат берган нарса — қанчалик тез фикрлашимиз ва қанчалик кўп эслаб қолишимизни белгиловчи генлар тўплами — деб ўйлашга ўрганиб қолганмиз. Аммо ҳақиқат анча мураккаб ва қизиқроқ. Интеллект — нейронлар, иммун ҳужайралар, муҳит ва вақт ўртасидаги ниҳоятда мураккаб ўзаро таъсир маҳсули. Ва фақат бизда, Homo sapiensда топилган битта ген ушбу тузилманинг асосий ғиштларидан бири бўлиши мумкин.

Кейинги сафар инсоннинг ижодкорлик, тил ёки абстракт фикрлаш қобилиятидан ҳайратга тушганингизда, шуни эсланг: бунинг ортида фақат нейронлар турмайди. Керакли пайтда ўз вазифасини айнан одамларгагина хос тарзда бажарган митти иммун ҳужайралар ҳам туради.