Ҳомиладорликдаги кам учрайдиган инфексиялар аутизм хавфини уч баравар оширади

Тиббиёт тарихидаги энг йирик тадқиқотлардан бири аутизм ҳақидаги қарашларни ўзгартирди

Тасаввур қилинг: олимлар ўнлаб йиллар давомида 3,7 миллион инсоннинг тиббий қайдларини ўрганади. Бундай кўлам ҳатто илм-фанда ҳам кам учрайди. Айнан шуни швед тадқиқотчилари амалга оширди ва улар аниқлаган нарса ҳатто тажрибали мутахассисларни ҳам ҳайратда қолдирди: ҳомиладорлик даврида бошдан кечирилган айрим инфексиялар болада аутизм спектри бузилиши ривожланиш хавфини уч баравар ошириши мумкин.

Гап TORCH-инфексиялар деб аталадиган касалликлар гуруҳи ҳақида бормоқда — бу ном кўпчилик учун нотаниш туюлиши мумкин, бироқ инфексионистлар ва акушерларга у анчадан бери маълум. Токсоплазмоз, қизилча, ситомегаловирус, герпес ва яна бир қатор патогенларни битта хавфли хусусият бирлаштиради: улар платсентар тўсиқдан ўтиб, ҳомиланинг шаклланаётган миясига бевосита таъсир кўрсатиши мумкин.

TORCH-инфексиялар нима ва улар нега хавфли?

TORCH қисқартмаси қуйидагича очилади: Tохопласма (токсоплазма), Oтҳер (бошқа агентлар, жумладан сифилис ва сувчечак), Rубелла (қизилча), Cйтомегаловирус (ситомегаловирус) ва Hэрпес симплех (оддий герпес вируси). Уларнинг ҳар бири нейроривожланиш учун потенсиал таҳдиддир.

Масала шундаки, ҳомиланинг мияси ҳомиладорлик даврида жадал қурилиш ҳолатида бўлади. Нейронлар кўчади, синапслар шаклланади, нейрон тармоқлари заргарлик аниқлигида барпо этилади. Бу даврдаги ҳар қандай яллиғланиш ёки инфексия — қурилиши тугалланмаган бинога урилган қурилиш кранига ўхшайди. Оқибатлар мутлақо олдиндан айтиб бўлмайдиган бўлиши мумкин.

Янги тадқиқотдаги энг кутилмаган жиҳат — инфексиялар ва аутизм ўртасидаги боғлиқликнинг ўзи эмас (айрим тадқиқотлар бунга аввал ҳам ишора қилган), балки унинг кўлами. Хавфнинг уч баравар ошиши — статистик шовқин эмас, эътиборсиз қолдириш қийин бўлган кучли сигналдир.

Нега айнан мия?

Ҳомиладорлик даврида онанинг иммун тизими алоҳида режимда ишлайди. Ҳомилани рад этмаслик учун унинг фаоллиги қисман “пасайтирилади”. Бу организмни айрим инфексияларга нисбатан янада заиф қилади. Патоген ҳомилага етиб борганида эса, боланинг ўз иммун жавоби ҳали шаклланмаган бўлади — ва мия биринчи нишонга айланади.

Инфексияга жавобан ишлаб чиқариладиган яллиғланиш ситокинлари нейронлардаги ген экспрессиясини ўзгартириши, ҳужайралар мигратсиясини бузиши ва нейрон алоқалари архитектурасини ўзгартириши мумкин. Тадқиқотчилар фикрича, аутизм билан кузатилаётган боғлиқликнинг асоси айнан шу бўлиши мумкин.

Муҳим контекст: булар ҳануз кам учрайдиган инфексиялар

Ваҳимага тушишдан олдин, муҳим бир изоҳни ҳисобга олиш керак. Тадқиқот кам учрайдиган инфексияларга тааллуқли. Ҳомиладор аёлларнинг аксарияти улар билан тўқнаш келмайди. TORCH-инфексиялар бўлажак оналарнинг кичик фоизида аниқланади — ва ҳатто шу гуруҳда ҳам аутизм ҳар бир болада ривожланмайди.

Аутизм — кўп омилли бузилиш. Генетика, атроф-муҳит, мия ривожланишидаги тасодифий ўзгаришлар — буларнинг барчаси рол ўйнайди. TORCH-инфексиялар мураккаб мозаиканинг фақат битта бўлагидир. Аммо маълум бўлишича, бу бўлак аввал ўйлангандан анча оғирроқ.

Бу амалда нимани англатади?

Кўпчилик учун бу тадқиқот хавотир учун эмас, онгли ёндашув учун сабабдир. Мана, амалда нима қилиш мумкин:

  • Ҳомиладорликдан олдин эмланинг. Қизилчага қарши ишончли ваксина мавжуд. Агар ҳомиладорликни режалаштираётган бўлсангиз, сизда иммунитет борлигига ишонч ҳосил қилинг.
  • Ҳомиладорликдан олдин ва ҳомиладорлик пайтида TORCH бўйича текширувдан ўтинг. Кўпчилик гинекологлар бу таҳлилларни стандарт текширувга киритади, бироқ буни аниқлаштириб олиш маъқул.
  • Гигиена чораларига риоя қилинг. Токсоплазмоз мушук ахлати ва етарлича пиширилмаган гўшт орқали юқади. Оддий эҳтиёт чоралар юқтириш хавфини сезиларли даражада камайтиради.
  • Ҳомиладорлик пайтидаги аломатларни эътиборсиз қолдирманг. Ҳатто енгил ҳолсизликни ҳам шифокор билан муҳокама қилиш керак.

Катта манзара: бу аутизм ҳақидаги илмда нимани ўзгартиради?

Ўнлаб йиллар давомида аутизм ҳақидаги баҳслар генетика атрофида айланиб келди. Ҳозир олимлар тобора кўпроқ бир нарсага амин бўлмоқда: бачадон ичидаги ривожланиш муҳити ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Бу генетик омилни инкор этмайди — у ўз ўрнида қолади. Аммо унга янги ўлчов қўшади.

Аниқ биологик механизмларни — яллиғланиш, ситокинлар, нейрон мигратсиясининг бузилиши — тушуниш келажакдаги аралашувлар учун назарий имкониятни очади. Агар инфексия нейроривожланишга айнан қандай зарар етказишини билсак, буни олдини олиш ёки компенсатсия қилиш йўллари ҳақида ўйлашимиз мумкин.

Ҳозирча бу узоқ келажак истиқболи. Аммо ҳар бир шундай тадқиқот замонамизнинг энг сирли бузилишларидан бирини тушуниш сари яна бир қадамдир.