Олимлар «калтакесак мияси» ҳақидаги афсонани рад этди

Ҳамма ишонган афсона — ҳатто олимлар ҳам

Тасаввур қилинг: бош суягингиз тубида қадимий калтакесак мияси яширинган. У қўрқувни, ғазабни ва омон қолиш инстинктларини бошқаради. Унинг устида эса ички йиртқични жиловлашга уринадиган «инсоний» ақл қатламлари жойлашган. Чиройли ҳикоя, шундай эмасми? Уни университетларда, TED конференсияларида ва психология бўйича бестселлерларда айтиб келишган. Фақат битта муаммо бор: афтидан, бу нотўғри.

Янги тадқиқот 70 йилдан ортиқ вақт давомида мавжуд бўлган «уч бирлик мия» консепсиясига жиддий шубҳа уйғотмоқда. Бу шунчаки академик баҳс эмас. Бу интеллектни, ҳиссиётларни ва инсон онгининг ўз табиатини қандай тушунишимизни ўзгартиради.

«Калтакесак мияси» ғояси қаердан пайдо бўлган

1960-йилларда америкалик нейробиолог Пол Маклин нафис моделни таклиф қилди: инсон мияси эволютсион жиҳатдан уч қатламдан иборат. Энг қадимгиси — «рептилия комплекси» — асосий инстинктлар учун жавоб беради. Унинг устида ҳиссиётлар маркази бўлган сутемизувчиларнинг лимбик тизими жойлашган. Энг юқорида эса мантиқ ва онг маскани — неокортекс туради. Қатлам қанчалик «юқори» бўлса, у шунчалик «ёш» ва «ақлли».

Модел ниҳоятда тушунарли эди. У нега баъзан ирратсионал ҳаракат қилишимизни изоҳларди: «қадимий мия» бошқарувни қўлга олади. Уни психологлар, маркетологлар, коучлар ва ўзини ривожлантириш ҳақидаги китоблар муаллифлари тезда қабул қилди. У тарихдаги энг машҳур нейроилмий нарративлардан бирига айланди.

Лекин оммабоплик ҳақиқатнинг синоними эмас.

Янги фан нима дейди

Молекуляр биология усуллари ва мияни тасвирлашнинг илғор технологиялари билан қуролланган замонавий нейробиологлар рептилиялар, қушлар ва сутемизувчилар миясини ҳужайра даражасида ўргандилар. Ва кутилмаган нарсани аниқладилар: калтакесакларда ҳам «инсоний» неокортексга ўхшаш тузилмалар бор. Улар бошқача тузилган, аммо ўхшаш вазифаларни бажаради — режалаштириш, сенсор ахборотни қайта ишлаш, ҳатто ижтимоий хулқ-атворнинг дастлабки кўринишлари.

Бошқача айтганда, мия эски қатламлар устига янгиларини қўшиб борадиган қатлама пирог каби эволютсияланмаган. У барча даражаларда бир вақтнинг ўзида ўзгарган ва мураккаблашган. Калтакесакнинг «рептилия» мияси ўнлаб йиллар давомида тасвирланганидек ибтидоий автопилот эмас. Сизнинг неокортексингиз ҳам ички ёввойи ҳайвонни жиловлаб турувчи ақл ритсари эмас.

Тадқиқотчилар таъкидлашича, бу ғоя аниқ анатомия эмас, балки чиройли метафора бўлган.

Бу интеллектни тушуниш учун нега муҳим

Агар уч бирлик мия модели нотўғри бўлса, интеллект ҳақидаги қатор оммабоп тасаввурлар ҳам қулайди. Масалан, «ҳиссиётлар» ва «ақл» алоҳида, бир-бири билан рақобатлашувчи тизимлар деган қараш. Ёки лимбик тизимни «босиб қўйсангиз», янада ратсионал бўласиз деган фикр.

Янги маълумотлар бошқача манзарани кўрсатади: ҳиссиётлар ва когнитсия энг асосий нейрон даражада ўзаро чамбарчас боғланган. Инстинктлар хаоси устида муаллақ турадиган ҳеч қандай «ратсионал» неокортекс йўқ. Унинг ўрнига ҳис-туйғулар ва тафаккур вазиятга қараб бирга ишлайдиган ёки бир-бирига халақит берадиган ягона, ниҳоятда мураккаб тизим мавжуд.

Интеллектга қизиқадиганлар учун бу принсипиал аҳамиятга эга: эмотсионал интеллект аналитик интеллектнинг қарама-қаршиси эмас, балки унинг ажралмас қисми. Юқори IQга эга, аммо ўз эмотсионал реаксияларини эътиборсиз қолдирадиган одамлар тўлиқ бўлмаган ахборот билан ишлаши мумкин — айнан шунинг учун ҳам уларнинг «ратсионал» мияси аслида ҳеч қачон «эмотсионал» миядан ажралмаган.

Бу амалда нимани англатади

«Калтакесак мияси» ҳақидаги афсонанинг қулаши фақат олимлар учун янгилик эмас. Бундан ҳар биримиз учун қуйидаги хулосалар келиб чиқади:

  • «Инстинктлар»ни айблашни бас қилинг. Импулсив қарор қадимий миянинг ҳокимиятни эгаллаб олиши эмас. Бу мия тизимларининг мураккаб ўзаро таъсири натижасидир. Буни тушуниш — ўз реаксияларингиз учун кўпроқ масъулият олиш демакдир.
  • Ҳиссиётлар халақит эмас, ахборотдир. Агар ҳиссиётлар билишга сингдирилган бўлса, уларни бостириш қарорлар сифатини яхшиламайди, аксинча ёмонлаштиради. Уларни англашни ўрганиш яхшироқ.
  • Нейромифларга танқидий ёндашинг. Агар кимдир хулқ-атворни «рептилия мияси» орқали тушунтирса, бу сизнинг олдингизда тушунишга яқинлаштирмайдиган, аксинча ундан узоқлаштириши мумкин бўлган соддалаштирилган модел турганининг белгисидир.
  • Мураккаблик — меъёр. Мия «ақлли» ва «аҳмоқ» қисмларга бўлинмайди. Бу мураккабликни қабул қилиш — ўзингиз ва бошқалар ҳақида аниқроқ фикрлаш сари биринчи қадамдир.

Қулай эртакнинг охири

Фан камдан-кам ҳолларда тўғри чизиқ бўйлаб ҳаракат қилади. Баъзан у эски ғояларга қайтиб: «Йўқ, бу ҳаддан ташқари содда эди», дейди. Уч бирлик мия модели 70 йил яшади, чунки у тўғри бўлгани учун эмас, балки ишонарли бўлгани учун.

Ҳақиқий интеллект, маълум бўлишича, ички йиртқични «енгиш»да эмас. У сизнинг барча қисмларингиз қанчалик чуқур интегратсиялашганини англашда ва бу мураккабликка қарши эмас, у билан бирга ишлашдадир.