Дарсликлар 100 йил давомида мия нейронларини нотўғри тасвирлаб келган

Бир асрлик хато: дарсликлар бизга нейронлар ҳақида қандай нотўғри тасаввур берган

Тасаввур қилинг: сиз юз йил давомида шаҳар харитасини ўрганасиз ва бирдан ундаги кўчаларнинг ярми нотўғри чизилганини билиб қоласиз. Тахминан шундай ҳолат нейробиологияда юз берди. Олимлар аксонлар — нейронлар сигналларни бутун мия бўйлаб узатадиган узун «симлар» — юз йилдан ортиқ вақт давомида дарсликларда тасвирланганидек эмаслигини аниқлади. Бу кашфиёт миянинг қандай фикрлаши, ўрганиши ва интеллектни шакллантиришини тушунишимизни қайта ёзиши мумкин.

Аксон нима ва бу нега муҳим

Аксон — бу электр импулси ҳужайра танасидан бошқа нейронларга қараб ҳаракатланадиган нейроннинг узун ўсимтаси. Мия айнан аксонлар орқали ҳамма нарсани узатади: бармоқни қимирлатиш буйруғидан тортиб ҳаёт мазмуни ҳақидаги мураккаб фикргача. Нейробиология ва тиббиёт дарсликларида аксонлар анъанавий равишда мутлақо силлиқ силиндрсимон найчалар сифатида — текис, бир хил, электр кабелига ўхшаш тарзда тасвирланган.

Лекин янги тадқиқот ҳақиқат анча қизиқроқ эканини кўрсатди. Ўта юқори аниқликдаги замонавий тасвирлаш усуллари ёрдамида олимлар аксонлар юзаси аслида нотекис эканини аниқлади: у даврий бўртмалар ва ботиқлар билан қопланган бўлиб, ўзига хос релефли нақш ҳосил қилади. Бу тузилма тасодифий эмас ва ўлчов хатоси ҳам эмас: у изчил такрорланади ва, афтидан, муҳим функсионал рол ўйнайди.

Нега биз шунча вақт адашдик?

Бу кимнингдир лоқайдлиги ёки эътиборсизлиги масаласи эмас. Муаммо — асбобларда. XX аср давомида нейробиологлар фойдаланган классик ёруғлик микроскопияси бундай нозик тафсилотларни кўриш учун етарли аниқликка эга эмас эди. Кейинроқ кучлироқ электрон микроскоплар пайдо бўлганда, тадқиқотчилар асосан фиксатсия қилинган, яъни кимёвий ишлов берилган тўқима намуналари билан ишлади, бу эса ҳужайра тузилишини бузиши мумкин эди. Фақат замонавий усуллар — хусусан, криоэлектрон томография ва ўта аниқликдаги флюорестсент микроскопия — пайдо бўлгачгина тирик нейрон тўқимасини барча тафсилотлари билан кўриш имкони туғилди.

Дарсликлардаги юз йиллик иллюстратсиялар, юз минглаб тайёрланган шифокорлар ва олимлар — ва шу вақт давомида асаб тизимининг асосий элементи нотўғри чизилган эди. Бу ваҳимага сабаб эмас, аммо жиддий қайта ўйлаш учун асосдир.

Интеллектни тушунишда нима ўзгаради?

Ақлий қобилиятлар табиатига қизиқадиганлар учун энг қизиқ жой шу ердан бошланади. Агар аксонлар силлиқ юзага эмас, балки мураккаб релефли профилга эга бўлса, бу бир нечта муҳим нарсаларга таъсир қилади:

  • Сигнал узатиш тезлиги. Аксон шакли электр импулсининг қанчалик тез ва самарали тарқалишига таъсир қилади. Релефли тузилма нейронлар эски моделлар башорат қилганидан бошқача — эҳтимол янада мослашувчанроқ — ишлашини англатиши мумкин.
  • Миянинг энергетик самарадорлиги. Мия тана массасининг тахминан 2% ини ташкил этса-да, бутун тана энергиясининг қарийб 20% ини истеъмол қилади. Агар аксонларнинг ҳақиқий тузилиши тахмин қилингандан фарқ қилса, сигнал узатиш учун энергия сарфи ҳақидаги ҳисоб-китоблар ҳам нотўғри бўлиши мумкин.
  • Нейропластиклик. Ўрганиш жараёнида мия ўз алоқаларини қайта қурадиган механизмлар аксонлар тузилиши билан бевосита боғлиқ. Янги маълумотлар билим ва кўникмаларни қандай эгаллашимизни тушунишда кутилмаган йўлларни очиши мумкин.
  • Нейродегенератив касалликлар. Алтсгеймер, Паркинсон, тарқоқ склероз каби кўплаб касалликлар аксонларнинг шикастланиши билан боғлиқ. Агар биз уларнинг тузилишини нотўғри тасаввур қилган бўлсак, касаллик моделларимиз ҳам қайта кўриб чиқилишга муҳтож бўлиши мумкин.

Фан — догма эмас, тирик жараён

Бу кашфиёт бизга муҳим бир нарсани эслатади: фан — тайёр жавоблар рўйхати эмас, балки билимларни узлуксиз аниқлаштириш жараёни. Аниқ ва аллақачон исботланган бўлиб кўринган нарса, ўз даврининг имкониятлари билан чекланган ҳолда, ҳақиқатга фақат яқинлашув бўлиб чиқиши мумкин. Бу фаннинг заифлиги эмас — бу унинг кучи.

Интеллект ва мия фаолиятига қизиқадиган одамлар учун бу кашфиёт айниқса кўрсаткичлидир: ҳатто онг ишлайдиган «аппарат» ҳақидаги энг асосий тасаввурларимиз ҳам ҳали якунига етмаган. Кузатишнинг ҳар бир янги воситаси мураккабликнинг янги қатламини очади.

Амалий хулосалар

  • Нейрофан янгиликларини догма билан эмас, қизиқиш билан кузатинг. Ҳатто дарсликдаги ҳақиқатлар ҳам қайта кўриб чиқилади — бу меъёр ва соғлом фаннинг белгисидир.
  • «Ғалати» аломатларни эътиборсиз қолдирманг. Агар нейронлар ҳақидаги асосий моделларимиз аниқлаштирилаётган бўлса, неврологик касалликларни ташхислаш ва даволаш ҳам кутилганидан тезроқ ривожланиши мумкин.
  • Аксонлар саломатлигини қўллаб-қувватланг. Уларнинг шакли тафсилотларидан қатъи назар, бир нарса аниқ: аксонларга сурункали яллиғланиш, уйқу етишмаслиги, алкогол ва омега-3 ёғ кислоталари танқислиги зарар етказади. Бу омиллар ҳануз долзарб.
  • Танқидий фикрлашни ривожлантиринг. Ҳатто мустаҳкам қарор топган билимларни ҳам шубҳа остига қўя олиш — юқори интеллектнинг асосий белгиларидан биридир. Бу ҳикоя нима учун шундай эканининг ажойиб мисолидир.

Мия бизни ҳар қадамда ҳайратда қолдиришда давом этмоқда. Чамаси, биз уни энди ҳақиқатан ҳам кўра бошладик.