Məktəb IQ-yə düşünüldüyündən daha güclü təsir edir
Siz elə düşünürdünüz ki, IQ doğulanda müəyyən olunur? Alimlər deyir: tam belə deyil
Təsəvvür edin: iki uşaq var — eyni genlər, eyni ailə, eyni yaşayış məhəlləsi. Onlardan biri təsadüfən digərindən bir il tez məktəbə gedir. On il sonra onun IQ göstəricisi nəzərəçarpacaq dərəcədə yüksək olur. Bu, onun «təbiətən daha ağıllı» olduğuna görə deyil, sadəcə sinifdə daha çox vaxt keçirdiyinə görədir. İnanılmaz səslənir? Yeni məlumatlar məhz bunu göstərir.
Psixoloqlar çoxdan mübahisə edirlər: intellekti əslində nə formalaşdırır — genlər, yoxsa mühit; təbiət, yoxsa tərbiyə. Lakin son illərdə araşdırmalar getdikcə daha israrla bir gözlənilməz amilə işarə edir — formal təhsilə. Söhbət təkcə bilik toplamaqdan getmir. Məktəb beyni sözün həqiqi mənasında yenidən qurur.
Elm nə deyir: görməməzliyə vurmağın çətin olduğu rəqəmlər
Dünyanın müxtəlif ölkələrində aparılmış onlarla araşdırmanı əhatə edən meta-analiz heyrətamiz nəticə göstərdi: məktəbdə keçirilən hər əlavə təhsil ili orta hesabla IQ-yə 1-dən 5-ə qədər bal əlavə edir. Bu, sadəcə erudisiyanın artması deyil — bu, IQ testlərinin ölçdüyü məhz həmin koqnitiv qabiliyyətlərin dəyişməsidir: işçi yaddaş, məntiqi düşünmə, informasiyanın emal sürəti.
Tədqiqatçılar məktəbin təsirini ailə və genetikanın təsirindən ayırmaq üçün ağıllı metodoloji üsuldan istifadə ediblər. Onlar qonşu aylarda doğulmuş, lakin qəbul qaydalarına görə fərqli tədris illərinə düşmüş uşaqları müqayisə ediblər. Bütün əsas göstəricilərə görə bu uşaqlar eynidir — yalnız bir fərq var: onlardan biri məktəbdə bir il daha çox oxuyub. Və məhz bu bir il illər sonra IQ-yə ölçülə bilən təsir göstərib.
Oxşar nəticələr icbari təhsil yaşının qanunvericiliklə dəyişdirildiyi ölkələrdə də əldə olunub. Dövlət icbari təhsilin müddətini uzadanda, əhalinin koqnitiv testlər üzrə orta göstəriciləri yüksəlib. Bunu genetika ilə izah etmək çətindir.
Niyə məktəb beyni «gücləndirir»
Məsələ vurma cədvəlini əzbərləməkdə deyil. Məktəb beyni eyni anda bir neçə istiqamətdə məşq etdirir:
- Abstrakt düşünmə. Uşaqlara simvollar, sxemlər, modellərlə işləmək öyrədilir — IQ testləri də məhz bu tip informasiyanı ölçür.
- İcraedici funksiyalar. Oturub diqqəti toplamaq, tapşırıqlar arasında keçid etmək, plan qurmaq — bütün bunlar sinifdə hər gün məşq olunur.
- Metakoqnisiya. Məktəb düşüncə haqqında düşünməyi öyrədir: necə yadda saxlamaq, necə həll etmək, harada səhv etdim. Bu, intellektual inkişafın ən güclü göstəricilərindən biridir.
- Söz ehtiyatı və anlayışlar. Dil sadəcə sözlərdən ibarət deyil. Zəngin söz ehtiyatı mürəkkəb kateqoriyalarla düşünmək imkanını genişləndirir.
Gözlənilməz nəticə: IQ sabit göstərici deyil
Uzun müddət IQ boy və ya göz rəngi kimi bir şey sayılırdı — insan onunla doğulur və o, demək olar ki, dəyişmir. Bu fikir rahatdır, amma yanlışdır. Müasir məlumatlar başqa mənzərə yaradır: intellekt plastiktir, xüsusən uşaqlıq və gənclik dövründə, mühit isə çox böyük rol oynayır.
Bu, genetikanın əhəmiyyətsiz olduğu demək deyil — əksinə, o, çox önəmlidir. Lakin genlər sabit bir nöqtəni deyil, imkanlar diapazonunu müəyyən edir. Məktəb, tədrisin keyfiyyəti, intellektual stimullaşdırma — bütün bunlar insanın həmin diapazonun hansı yerində olacağını müəyyənləşdirir.
Maraqlıdır ki, yay tətili əks təsir verir: araşdırmalar təhsildə uzun fasilələrdən sonra uşaqlarda koqnitiv göstəricilərin cüzi azalmasını qeydə alır, xüsusən də evdə intellektual stimullaşdırma almayanlarda. Yay ərzində varlı və kasıb ailələrin uşaqları arasındakı fərq artır — bu isə təhsilin intellekti fəal şəkildə formalaşdırdığının birbaşa sübutudur.
Bu, şəxsən sizin üçün nə deməkdir
Əgər məktəbdən sonra artıq gec olduğunu düşünürsünüzsə — sakit olun. Prinsip böyüklükdə də işləyir: yeni mürəkkəb bacarıqlar öyrənmək, dillər öyrənmək, qeyri-standart problemləri həll etmək koqnitiv ehtiyatı qorumağa davam edir. Amma uşaqlar üçün risk daha yüksəkdir.
- Səbəbsiz məktəbi buraxmayın. Buraxılan hər il sadəcə bilik boşluğu deyil, həm də beyin məşqi üçün itirilmiş vaxtdır.
- Təhsilin keyfiyyəti önəmlidir. Uşaqlara yalnız əzbərləməyi deyil, düşünməyi öyrədən məktəb prinsipcə başqa nəticə verir.
- Yay tətili beyni söndürmək üçün səbəb deyil. Oxu, məntiq oyunları, yay dövründə istənilən təlim «koqnitiv geriləməni» azaldır.
- Böyüklər üçün — öyrənməyə davam etmək. Kurslar, hobbilər, mürəkkəb kitablar — bu, təkcə zövq deyil, intellektə sərmayədir.
Əsas dərs
Biz təhsil haqqında karyera və maaş prizmasından danışmağa öyrəşmişik. Lakin yeni məlumatlar daha fundamental bir şeyi xatırladır: məktəb sadəcə bilik ötürmür — o, həmin bilikləri emal edən aləti qurur. Və bu, intellekt barədə söhbəti tale mövzusundan imkanlar mövzusuna çevirir.