Мектеп IQ'га ойлогондон да күчтүүрөөк таасир этет
IQ төрөлгөндө эле аныкталат деп ойлойсузбу? Окумуштуулар: андай эмес дешет
Элестетиңиз: эки бала бар — гендери окшош, үй-бүлөсү окшош, жашаган району да бирдей. Алардын бири кокусунан мектепке экинчисинен бир жыл эрте барат. Он жылдан кийин анын IQ'су байкаларлык жогору болуп чыгат. Бул анын «табиятынан акылдуураак» болгону үчүн эмес, жөн гана класста көбүрөөк убакыт өткөргөнү үчүн. Ишенүү кыйынбы? Жаңы маалыматтар дал ушуну көрсөтүп жатат.
Психологдор интеллектти чындап эмне калыптандырат деп көптөн бери талашып келишет: гендерби же чөйрөбү, табиятпы же тарбиябы. Бирок акыркы жылдары изилдөөлөр күтүлбөгөн бир факторго улам көбүрөөк ишара кылууда — формалдуу билим берүүгө. Мында кеп жөн гана билим топтоо жөнүндө эмес. Мектеп мээни түз маанисинде кайра калыптандырат.
Илим эмне дейт: көз жаздымда калтыруу кыйын болгон сандар
Дүйнө жүзүндөгү ондогон изилдөөлөрдү камтыган мета-талдоо таң калыштуу жыйынтыкка келди: мектептеги ар бир кошумча окуу жылы орточо эсеп менен IQ'га 1ден 5ке чейин упай кошот. Бул эрудициянын өсүшү эмес — бул IQ тесттери өлчөгөн когнитивдик жөндөмдөрдүн өзүнүн өзгөрүшү: иштөө эс тутуму, логикалык ой жүгүртүү, маалыматты иштетүү ылдамдыгы.
Изилдөөчүлөр мектептин таасирин үй-бүлө жана генетиканын таасиринен ажыратуу үчүн акылдуу методологиялык ыкманы колдонушкан. Алар коңшу айларда төрөлгөн, бирок кабыл алуу эрежелеринен улам ар башка окуу жылына түшүп калган балдарды салыштырышкан. Бардык негизги көрсөткүчтөр боюнча бул балдар бирдей — бир гана айырмасы бар: кимдир бирөө мектепте бир жылга көбүрөөк окуган. Дал ошол бир жыл көп өтпөй IQ'га өлчөнө турган таасир берген.
Окшош жыйынтыктар милдеттүү билим алуу курагы мыйзам менен өзгөртүлгөн өлкөлөрдө да алынган. Мамлекет милдеттүү билим берүүнүн мөөнөтүн узартканда, калктын когнитивдик тесттердеги орточо көрсөткүчтөрү өскөн. Муну генетика менен түшүндүрүү кыйын.
Эмне үчүн мектеп мээни «чыңдайт»
Маселе көбөйтүү таблицасын жаттоодо эмес. Мектеп мээни бир нече багытта бир убакта машыктырат:
- Абстракттуу ой жүгүртүү. Балдарды символдор, схемалар, моделдер менен иштөөгө үйрөтүшөт — IQ тесттери дал ушундай маалымат түрүн өлчөйт.
- Аткаруучу функциялар. Отуруп көңүл топтоо, тапшырмалар арасында өтүү, пландоо — мунун баары класста күн сайын машыгат.
- Метакогниция. Мектеп ой жүгүртүү тууралуу ойлонууга үйрөтөт: кантип эстеп калуу, кантип чечүү, кайсы жерде жаңылдым. Бул интеллектуалдык өсүштүн эң күчтүү көрсөткүчтөрүнүн бири.
- Сөз байлыгы жана түшүнүктөр. Тил — жөн гана сөздөр эмес. Бай сөздүк татаал категориялар менен ой жүгүртүү мүмкүнчүлүгүн кеңейтет.
Күтүүсүз жыйынтык: IQ — туруктуу чоңдук эмес
Узак убакыт бою IQ бой же көздүн түсү сыяктуу нерсе катары кабыл алынып келген — адам ошону менен төрөлөт жана ал дээрлик өзгөрбөйт дегендей. Бул ой ыңгайлуу, бирок туура эмес. Азыркы маалыматтар башка сүрөттү көрсөтөт: интеллект ийкемдүү, айрыкча бала кезде жана жаш куракта, ал эми чөйрө абдан чоң роль ойнойт.
Бул генетика маанилүү эмес дегенди билдирбейт — ал маанилүү, жана олуттуу. Бирок гендер так бир чекитти эмес, мүмкүнчүлүктөрдүн диапазонун белгилейт. Мектеп, окутуунун сапаты, интеллектуалдык стимулдаштыруу — мунун баары адам ошол диапазондун кайсы жерине жайгашаарын аныктайт.
Кызыгы, жайкы каникулдар тескери таасир берет: изилдөөлөр окуудагы узак тыныгуудан кийин балдардын когнитивдик көрсөткүчтөрү бир аз төмөндөй турганын, айрыкча үйүндө интеллектуалдык стимул алышпагандарда, каттайт. Бай жана жакыр үй-бүлөлөрдүн балдарынын ортосундагы ажырым жайында чоңоёт — бул билим берүү интеллектти активдүү түрдө калыптандырарынын түз далили.
Бул сиз үчүн эмнени билдирет
Эгер мектеп бүткөндөн кийин баары кеч болуп калды деп ойлосоңуз — тынчтаныңыз. Бул принцип чоңдордо да иштейт: жаңы татаал көндүмдөрдү үйрөнүү, тил үйрөнүү, стандарттуу эмес милдеттерди чечүү когнитивдик резервди колдоону улантат. Бирок балдар үчүн коюм өзгөчө жогору.
- Себепсиз мектеп калтырбаңыз. Ар бир өткөрүп жиберилген жыл — бул жөн гана билимдеги боштук эмес, мээни машыктырууга кеткен жоголгон убакыт.
- Окутуунун сапаты маанилүү. Балдарды жөн гана жаттатпай, ойлонууга үйрөткөн мектеп таптакыр башка жыйынтык берет.
- Жайкы каникул — мээни өчүрүп коюуга себеп эмес. Окуу, логикалык оюндар, жай мезгилиндеги ар кандай билим алуу «когнитивдик артка кетүүнү» азайтат.
- Чоңдорго — окууну улантуу. Курстар, хобби, татаал китептер — бул жөн гана ырахат эмес, интеллектке салынган инвестиция.
Негизги сабак
Биз билим берүү тууралуу карьера жана айлык акынын тили менен сүйлөөгө көнүп калганбыз. Бирок жаңы маалыматтар андан да фундаменталдуу нерсени эске салат: мектеп жөн гана билим бербейт — ал ошол билимди иштеткен куралды түзөт. Бул интеллект тууралуу маекти тагдыр жөнүндө сөздөн мүмкүнчүлүктөр жөнүндө сөзгө айлантат.