სახელმძღვანელოები 100 წლის განმავლობაში ტვინის ნეირონებს არასწორად ხატავდნენ
საუკუნოვანი შეცდომა: როგორ გვატყუებდნენ სახელმძღვანელოები ნეირონების შესახებ
წარმოიდგინეთ, რომ ასი წლის განმავლობაში ქალაქის რუკას სწავლობთ და უცებ იგებთ, რომ მასზე ქუჩების ნახევარი არასწორად არის დახატული. დაახლოებით ეს მოხდა ნეირობიოლოგიაში. მეცნიერებმა აღმოაჩინეს, რომ აქსონები — გრძელი „მავთულები“, რომლითაც ნეირონები სიგნალებს მთელ ტვინში გადასცემენ, — საერთოდ არ გამოიყურება ისე, როგორც მათ ას წელზე მეტი ხნის განმავლობაში სახელმძღვანელოებში ხატავდნენ. ამ აღმოჩენამ შესაძლოა თავიდან დაწეროს ჩვენი წარმოდგენა იმაზე, როგორ ფიქრობს ტვინი, როგორ სწავლობს და როგორ აყალიბებს ინტელექტს.
რა არის აქსონი და რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი
აქსონი ნეირონის გრძელი მორჩია, რომლითაც ელექტრული იმპულსი უჯრედის სხეულიდან სხვა ნეირონებამდე მიემართება. სწორედ აქსონებით გადასცემს ტვინი ყველაფერს: თითის განძრევის ბრძანებიდან სიცოცხლის აზრზე რთულ ფიქრამდე. ნეირობიოლოგიისა და მედიცინის სახელმძღვანელოებში აქსონებს ტრადიციულად გამოსახავდნენ როგორც იდეალურად გლუვ ცილინდრულ მილებს — სწორ, ერთგვაროვან, ელექტროკაბელის მსგავს სტრუქტურებს.
მაგრამ ახალმა კვლევამ აჩვენა, რომ რეალობა ბევრად უფრო საინტერესოა. თანამედროვე ულტრამაღალი გარჩევადობის ვიზუალიზაციის მეთოდების დახმარებით მეცნიერებმა დაადგინეს, რომ აქსონების ზედაპირი სინამდვილეში არათანაბარია — ის დაფარულია პერიოდული გამობურცულობებითა და ჩაღრმავებებით, რომლებიც თავისებურ რელიეფურ ნახატს ქმნის. ეს სტრუქტურა შემთხვევითი არ არის და არც გაზომვის არტეფაქტს წარმოადგენს: ის სტაბილურად მეორდება და, როგორც ჩანს, მნიშვნელოვან ფუნქციურ როლს ასრულებს.
რატომ ვცდებოდით ამდენ ხანს?
ეს არ არის ვინმეს დაუდევრობისა თუ უყურადღებობის საკითხი. პრობლემა ინსტრუმენტებში იყო. კლასიკურ სინათლის მიკროსკოპიას, რომელსაც ნეირობიოლოგები მთელი XX საუკუნის განმავლობაში იყენებდნენ, უბრალოდ არ ჰქონდა საკმარისი გარჩევადობა, რომ ასეთი წვრილი დეტალები დაენახა. როდესაც უფრო მძლავრი ელექტრონული მიკროსკოპები გაჩნდა, მკვლევრები ძირითადად სწავლობდნენ ფიქსირებულ, ანუ ქიმიურად დამუშავებულ ქსოვილის ნიმუშებს, რაც შესაძლოა უჯრედების სტრუქტურას ამახინჯებდა. მხოლოდ თანამედროვე მეთოდების — კერძოდ, კრიოელექტრონული ტომოგრაფიისა და სუპერგარჩევადობის ფლუორესცენტული მიკროსკოპიის — გაჩენით გახდა შესაძლებელი ცოცხალი ნეირონული ქსოვილის დანახვა ყველა დეტალით.
სახელმძღვანელოების ასწლიანი ილუსტრაციები, ასიათასობით მომზადებული ექიმი და მეცნიერი — და ამ მთელი დროის განმავლობაში ნერვული სისტემის საბაზისო ელემენტი არასწორად იყო დახატული. ეს პანიკის მიზეზი არ არის, მაგრამ სერიოზული გადაფასების საფუძველი ნამდვილად არის.
რა იცვლება ინტელექტის გაგებაში?
აქ იწყება ყველაზე საინტერესო ნაწილი მათთვის, ვისაც გონებრივი უნარების ბუნება აინტერესებს. თუ აქსონებს გლუვი ზედაპირის ნაცვლად რთული რელიეფური პროფილი აქვთ, ეს რამდენიმე საკვანძო საკითხზე ახდენს გავლენას:
- სიგნალის გადაცემის სიჩქარე. აქსონის ფორმა გავლენას ახდენს იმაზე, რამდენად სწრაფად და ეფექტიანად ვრცელდება ელექტრული იმპულსი. რელიეფური სტრუქტურა შეიძლება ნიშნავდეს, რომ ნეირონები სხვაგვარად — შესაძლოა უფრო მოქნილად — მუშაობენ, ვიდრე ამას ძველი მოდელები ვარაუდობდა.
- ტვინის ენერგოეფექტიანობა. ტვინი სხეულის მასის დაახლოებით 2%-ს შეადგენს, მაგრამ მთელი სხეულის ენერგიის დაახლოებით 20%-ს მოიხმარს. თუ აქსონების რეალური სტრუქტურა მოსალოდნელისგან განსხვავდება, მაშინ სიგნალის გადაცემის ენერგეტიკული დანახარჯების გამოთვლებიც შეიძლება მცდარი იყოს.
- ნეიროპლასტიკურობა. მექანიზმები, რომლებითაც ტვინი სწავლის პროცესში საკუთარ კავშირებს გადააწყობს, პირდაპირ არის დაკავშირებული აქსონების სტრუქტურასთან. ახალმა მონაცემებმა შეიძლება მოულოდნელი გზები გახსნას იმის გასაგებად, თუ როგორ ვიძენთ ცოდნასა და უნარებს.
- ნეიროდეგენერაციული დაავადებები. მრავალი დაავადება — ალცჰაიმერი, პარკინსონი, გაფანტული სკლეროზი — დაკავშირებულია აქსონების დაზიანებასთან. თუ მათი აგებულება არასწორად წარმოგვედგინა, მაშინ დაავადებების ჩვენი მოდელებიც გადასახედია.
მეცნიერება დოგმა კი არა, ცოცხალი პროცესია
ეს აღმოჩენა მნიშვნელოვან რამეს გვახსენებს: მეცნიერება მზა პასუხების სია არ არის, არამედ ცოდნის უწყვეტი დაზუსტების პროცესია. ის, რაც ცხადად და დიდი ხნის წინ დადგენილად გვეჩვენებოდა, შეიძლება მხოლოდ ჭეშმარიტებასთან მიახლოება აღმოჩნდეს, რომელიც თავისი დროის შესაძლებლობებით იყო შეზღუდული. ეს მეცნიერების სისუსტე კი არა, მისი ძალაა.
მათთვის, ვისაც ინტელექტი და ტვინის მუშაობა აინტერესებს, ეს აღმოჩენა განსაკუთრებით საჩვენებელია: ჩვენი საბაზისო წარმოდგენებიც კი იმ „აპარატურაზე“, რომელზეც გონება მუშაობს, ჯერ კიდევ შორს არის დასრულებისგან. დაკვირვების ყოველი ახალი ინსტრუმენტი სირთულის ახალ ფენას ხსნის.
პრაქტიკული დასკვნები
- ნეირომეცნიერებას ინტერესით ადევნეთ თვალი და არა დოგმატიზმით. სასწავლო „ჭეშმარიტებებიც“ კი გადაიხედება — ეს ნორმაა და ჯანსაღი მეცნიერების ნიშანი.
- არ უგულებელყოთ „უცნაური“ სიმპტომები. თუ ნეირონების საბაზისო მოდელები ზუსტდება, ნევროლოგიური დაავადებების დიაგნოსტიკა და მკურნალობაც შესაძლოა მოსალოდნელზე სწრაფად განვითარდეს.
- იზრუნეთ აქსონების ჯანმრთელობაზე. მათი ფორმის დეტალების მიუხედავად, ერთი რამ ზუსტად ვიცით: აქსონებს აზიანებს ქრონიკული ანთება, ძილის დეფიციტი, ალკოჰოლი და ომეგა-3 ცხიმოვანი მჟავების ნაკლებობა. ეს ფაქტორები კვლავაც აქტუალურია.
- განავითარეთ კრიტიკული აზროვნება. უნარი, კითხვის ნიშნის ქვეშ დააყენოთ დამკვიდრებული ცოდნაც კი, მაღალი ინტელექტის ერთ-ერთი მთავარი ნიშანია. ეს ისტორია შესანიშნავად აჩვენებს, რატომ.
ტვინი ყოველ ნაბიჯზე აგრძელებს ჩვენს გაოცებას. და, როგორც ჩანს, ჩვენ მხოლოდ ახლა ვიწყებთ მის ნამდვილ დანახვას.