Окумуштуулар «кескелдирик мээси» тууралуу мифти жокко чыгарышты

Баары ишенген миф — окумуштуулар да

Элестетиңиз: баш сөөгүңүздүн тереңинде байыркы кескелдириктин мээси жашынып жатат. Ал коркууну, каарды жана тирүү калуу инстинкттерин башкарат. Ал эми анын үстүндө жырткычты ооздуктоого аракет кылган «адамдык» акылдын катмарлары жайгашкан. Кооз окуя, туурабы? Аны университеттерде, TED конференцияларында жана психология боюнча бестселлерлерде айтып келишкен. Бир гана маселе бар: сыягы, бул туура эмес.

Жаңы изилдөө 70 жылдан ашык убакыттан берки «үч бирдиктүү мээ» концепциясына олуттуу шек келтирет. Бул жөн гана академиялык талаш эмес. Бул интеллектти, эмоцияларды жана адам акылынын табиятын кандай түшүнөрүбүздү өзгөртөт.

«Кескелдирик мээси» идеясы кайдан чыккан

1960-жылдары америкалык нейробиолог Пол Маклин жарашыктуу моделди сунуштаган: адамдын мээси эволюциялык үч катмардан турат. Эң байыркысы — «рептилдик комплекс» — негизги инстинкттерге жооп берет. Анын үстүндө эмоциялардын борбору болгон сүт эмүүчүлөрдүн лимбикалык системасы жайгашкан. Ал эми эң үстүндө логика менен аң-сезимдин жайы болгон неокортекс турат. Катмар канчалык «жогору» болсо, ошончолук «жаш» жана «акылдуу» деп эсептелген.

Бул модель укмуштай түшүнүктүү болгон. Ал эмне үчүн кээде иррационалдуу аракет кыларыбызды түшүндүрчү: «байыркы мээ» башкарууну өз колуна алат. Аны психологдор, маркетологдор, коучтар жана өзүн өнүктүрүү боюнча китептердин авторлору дароо кабыл алышкан. Ал тарыхтагы эң популярдуу нейроилимий баяндардын бирине айланган.

Бирок популярдуулук — чындык дегенди билдирбейт.

Жаңы илим эмне дейт

Молекулалык биологиянын ыкмалары жана мээни өнүккөн визуалдаштыруу каражаттары менен куралданган заманбап нейробиологдор рептилиялардын, канаттуулардын жана сүт эмүүчүлөрдүн мээсин клеткалык деңгээлде изилдешти. Жана күтүлбөгөн нерсени аныкташты: кескелдириктерде да «адамдык» неокортекске окшош түзүлүштөр бар. Алар башкача уюшулган, бирок окшош функцияларды аткарат — пландоо, сенсордук маалыматты иштетүү, атүгүл социалдык жүрүм-турумдун баштапкы формалары.

Башкача айтканда, мээ эски катмарлардын үстүнө жаңыларын кошкон катмарлуу торттой эволюцияланган эмес. Ал бардык деңгээлдерде бир убакта өзгөрүп, татаалдашкан. Кескелдириктин «рептилдик» мээси ондогон жылдар бою сүрөттөлгөндөй примитивдүү автопилот эмес. Ал эми сиздин неокортексиңиз ички жапайы жырткычты тизгиндеп турган акылдын рыцары эмес.

Изилдөөчүлөрдүн айтымында, бул идея так анатомия эмес, кооз метафора болгон.

Бул интеллектти түшүнүү үчүн эмне үчүн маанилүү

Эгер үч бирдиктүү мээ модели туура эмес болсо, анда интеллект тууралуу бир катар популярдуу түшүнүктөр да кыйрайт. Мисалы, «эмоциялар» менен «акыл» өзүнчө, бири-бири менен атаандашкан системалар деген көз караш. Же лимбикалык системаны жөн гана «басаңдатсаңыз», көбүрөөк рационалдуу болосуз деген ишеним.

Жаңы маалыматтар башка нерсени көрсөтөт: эмоциялар менен когниция эң негизги нейрондук деңгээлде чырмалышкан. Инстинкттердин башаламандыгынын үстүндө калкып турган өзүнчө «рационалдуу» неокортекс жок. Анын ордуна сезимдер менен ой жүгүртүү жагдайга жараша бирге иштеген — же бири-бирине тоскоол болгон — бирдиктүү, укмуштай татаал система бар.

Интеллектке кызыккан адамдар үчүн бул принципиалдуу мааниге ээ: эмоционалдык интеллект аналитикалык интеллекттин карама-каршысы эмес, анын ажырагыс бөлүгү. Өзүнүн эмоционалдык реакцияларын этибарга албаган жогорку IQ көрсөткүчү бар адамдар толук эмес маалымат менен иштеп калышы мүмкүн — дал ошол себептен алардын «рационалдуу» мээси эч качан «эмоционалдуу» мээсинен бөлүнгөн эмес.

Бул практикада эмнени билдирет

«Кескелдирик мээси» тууралуу мифтин кыйрашы — окумуштуулар үчүн эле жаңылык эмес. Мындан ар бирибиз үчүн төмөнкү тыянактар чыгат:

  • «Инстинкттерди» күнөөлөгөндү токтотуңуз. Импульсивдүү чечим — бул байыркы мээнин бийликти басып алышы эмес. Бул мээнин бардык системаларынын татаал өз ара аракетинин жыйынтыгы. Муну түшүнүү — өз реакцияларыңыз үчүн көбүрөөк жоопкерчилик алуу дегенди билдирет.
  • Эмоциялар — тоскоолдук эмес, маалымат. Эгер эмоциялар таанып-билүүгө сиңип кеткен болсо, аларды басуу чечимдердин сапатын жакшыртпайт, тескерисинче начарлатат. Аларды туура окуганды үйрөнгөн жакшы.
  • Нейромифтерге сын көз менен караңыз. Эгер кимдир бирөө жүрүм-турумду «рептилдик мээ» аркылуу түшүндүрсө, бул сиздин алдыңызда түшүнүүгө жакындатпастан, андан алыстатышы мүмкүн болгон жөнөкөйлөштүрүлгөн модель турганынын белгиси.
  • Татаалдык — бул норма. Мээ «акылдуу» жана «акылсыз» бөлүктөргө бөлүнбөйт. Бул татаалдыкты кабыл алуу — өзүбүз жана башкалар тууралуу такыраак ой жүгүртүүгө карай биринчи кадам.

Ыңгайлуу жомоктун аягы

Илим сейрек түз сызык менен өнүгөт. Кээде ал эски идеяларга кайтып келип: «Жок, бул өтө жөнөкөй болгон», — дейт. Үч бирдиктүү мээ модели 70 жыл жашады, анткени ал ынанымдуу болчу — туура болгондуктан эмес.

Көрсө, чыныгы интеллект ички жырткычыңды «жеңүүдө» эмес. Ал сиздин бардык бөлүктөрүңүз канчалык терең интеграцияланганын түшүнүүдө — жана бул татаалдыкка каршы эмес, аны менен иштөөдө.