Майна зери наркоз ҳам фикр мекунад — ва ин ҳама чизро тағйир медиҳад
Шумо беҳушед — аммо майнаи шумо ҳанӯз ҳам мехонад
Тасаввур кунед: шумо рӯи мизи ҷарроҳӣ хобидаед ва пурра зери наркози умумӣ ҳастед. Шумо ҳеҷ чизро ҳис намекунед, ҳеҷ чизро ба ёд намеоред, ҳатто ангуштатонро ҳам ҷунбонда наметавонед. Аз рӯи ҳама меъёрҳо — шумо «нестед». Ва бо вуҷуди ин, таҳқиқоти нав чизи қариб ғайриимконеро нишон медиҳанд: дар ҳамин лаҳза майнаи шумо таҳлили забонро идома медиҳад, навъҳои калимаҳоро фарқ мекунад ва ҳатто пешгӯӣ мекунад, ки баъд чӣ гуфта мешавад.
Ин фантастикаи илмӣ нест. Инҳо маълумотҳое мебошанд, ки ҳоло тасаввуротро дар бораи шуур чаппа мекунанд — ва олимонро водор месозанд, ки боз пурсанд: мо аниқ чиро «дар ҳолати шуур будан» меномем?
Олимон чӣ ошкор карданд
Муҳаққиқон фаъолияти барқии майнаи беморонеро сабт карданд, ки ҳангоми ҷарроҳӣ зери анестезияи умумӣ қарор доштанд. Ба беморон сабтҳои нутқ — ҷумлаҳои оддӣ бо исмҳо, феълҳо, калимаҳои пешбинишаванда ва пешбининашаванда — пахш карда шуданд. Майна танҳо садоҳоро «намешунид» — он ба навъҳои гуногуни калимаҳо гуногун вокуниш нишон медод, он ҳам дар ҳамон минтақаҳое, ки дар шахси бедор ҳангоми хондан ё гӯш кардани нутқ фаъол мешаванд.
Хусусан вокуниш ба вайрон шудани пешбинишавандагӣ ҳайратовар буд: вақте ба ҷои калимаи интизоршаванда калимаи ғайричашмдошт садо медод, майнаи зери наркоз онро «пай мебурд». Ин нишон медиҳад, ки ҳатто дар набудани таҷрибаи шуурмандона майна коркарди мураккаби пешгӯёнаи забонро иҷро мекунад — маҳз ҳамон чизеро, ки мо одатан нишонаи тафаккури фаъол мешуморем.
Чаро ин қадар муҳим аст
Солҳои дароз илм шуурро ҳамчун як калид баррасӣ мекард: ё ҳаст, ё нест. Тибқи ин мантиқ, анестезия майнаро «хомӯш» мекард. Аммо воқеият, эҳтимол, хеле мураккабтар аст. Маълум мешавад, ки майна як сохтори яклухт бо танҳо як калиди шуур нест. Ин низоми бисёрсатҳа аст, ки дар он равандҳои гуногун метавонанд мустақилона аз ҳамдигар идома ёбанд.
Тавре маълум шуд, коркарди забон ҳатто он вақт ҳам рух медиҳад, ки таҷрибаи субъективӣ — он чизе, ки файласуфон «квалиа» меноманд, ҳамон эҳсосе, ки «ман будан чӣ маъно дорад» — пурра вуҷуд надорад. Ин назарияҳои маъмули шуурро, ки тафаккури забониро бо шуурмандӣ зич мепайванданд, зери шубҳа мегузорад.
Пайванд бо саволи бузург: шуур чист?
Ин маълумотҳо дар пасманзари баҳси дигари доғ — дар бораи зеҳни сунъӣ — аҳамияти махсус пайдо мекунанд. Моделҳои муосири забонӣ низ «калимаи навбатиро» бо дақиқии ҳайратангез пешгӯӣ мекунанд. Аммо таҳқиқоти ахир нишон медиҳанд: одамон қатъиян намехоҳанд ЗС-ро шуурманд ҳисобанд, ҳатто вақте ки рафтори он аз рафтори инсон фарқ намекунад.
Манзараи аҷибе ба вуҷуд меояд: майнаи зери наркоз ҳамон кореро мекунад, ки ЗС мекунад — забонро бе таҷрибаи субъективӣ коркард мекунад. Аммо мо ба ҳар ҳол ба таври интуитивӣ ҳис мекунем, ки инҳо «чизҳои гуногунанд». Чаро? Шояд, чунки шуур худи раванди коркарди иттилоот нест, балки чизест, ки бар болои он пайдо мешавад. Маҳз чӣ будани он — илм ҳанӯз намедонад.
Паёмадҳои амалӣ — ва на танҳо фалсафӣ
Ғайр аз саволҳои фалсафӣ, ин кашфиёт паёмадҳои хеле мушаххаси тиббӣ ҳам дорад. Агар майнаи зери наркоз коркарди нутқро идома диҳад, ин маънои онро дорад:
- Калимаҳо дар утоқи ҷарроҳӣ аҳамият доранд. Ҷарроҳон ва анестезиологҳо анъанатан дар назди бемор ҳар чизеро мегӯянд. Шояд лозим бошад, ки ин бознигарӣ шавад — махсусан шарҳҳои манфӣ дар бораи ҷараёни ҷарроҳӣ.
- Огоҳии дохилиҷарроҳӣ (падидаи нодир, вале воқеӣ, вақте ки бемор ҳангоми ҷарроҳӣ қисман ба худ меояд) метавонад маҳз бо ҳамин занҷирҳои забонии ҳифзшуда вобаста бошад.
- Барқарорсозӣ ва омӯзиш дар ҳолатҳои тағйирёфтаи шуур метавонанд самараноктар аз он бошанд, ки гумон мерафт — майна ба маънои воқеӣ «гӯш мекунад», ҳатто вақте ки хомӯш менамояд.
Ин барои дарки зеҳн чӣ маъно дорад
Барои онҳое, ки ба табиати зеҳн таваҷҷуҳ доранд, ин таҳқиқот як даъвати воқеан таҳрикдиҳанда аст. Мо одат кардаем, ки фикр кунем коркарди когнитивии сатҳи баланд — пешгӯӣ, таҳлили сохтори забон — диққати шуурмандонаро талаб мекунад. Аммо маълум мешавад, ки қисми назарраси он чизе, ки мо «тафаккур» меномем, пасттар аз остонаи огоҳӣ рух медиҳад.
Ин бо он чизе мувофиқат мекунад, ки невроилм солҳои зиёд ҷамъ овардааст: аксари қарорҳо пеш аз он қабул мешаванд, ки мо онҳоро дарк кунем, аксари амалиётҳои забонӣ автоматӣ шудаанд, аксари «инсайтҳо» натиҷаи кори зеҳни ноогоҳанд. Эҳтимол, шуур на он қадар зеҳнро «месозад», балки онро баъдан мушоҳида мекунад.
Дафъаи дигар, вақте ки шуморо наркоз интизор аст, бидонед: қисми шумо фикр карданро идома медиҳад. Танҳо шумо аз ин огоҳ намешавед.