Yoshlarda insult ikki baravar ko‘paydi — olimlar hayratda

Insult endi faqat keksalar kasalligi emas

Tasavvur qiling: siz 34 yoshdasiz, yaxshi formadasiz, chekmaysiz, ba’zan ertalab yugurasiz. Va birdan — insult. Bu tibbiy drama ssenariysiga o‘xshaydi, ammo aynan shunday holatlar statistikada tobora ko‘proq uchramoqda. So‘nggi ma’lumotlarga ko‘ra, 20–54 yosh oralig‘idagi odamlarda insult tez-tezligi so‘nggi o‘n yilliklarda deyarli ikki baravar oshgan. Eng xavotirlisi shundaki, olimlar hozircha buning sababini aniq tushuntira olmayapti.

E’tiborsiz qoldirib bo‘lmaydigan raqamlar

Yaqin vaqtgacha insult keksalar kasalligi deb hisoblanardi. Ha, yoshlarda ham insult bo‘lardi, ammo bu kam uchraydigan, istisno holatlar edi. Bugun manzara tubdan o‘zgargan. Tadqiqotlar aynan yosh va o‘rta yoshdagi, an’anaviy ravishda «himoyalangan» deb hisoblangan guruhda insultlar soni keskin oshganini qayd etmoqda.

Bu statistik xatolik ham, diagnostika yaxshilangani ham emas. Kasallanish haqiqatan ham oshmoqda. Va bu o‘sish tez.

Taxminlar bor, ammo hukm yo‘q

Olimlar bir necha gipotezani ilgari surmoqda. Ularning hech biri hozircha manzarani to‘liq tushuntirib bera olmaydi, ammo birgalikda ular zamonaviy turmush tarzining xavotirli qiyofasini chizadi.

  • Semizlik va metabolik sindrom. So‘nggi 30 yil ichida yoshlar orasida ortiqcha vazn tarqalishi keskin oshdi. Semizlik qon bosimini ko‘taradi, tomirlar holatini yomonlashtiradi va tromb hosil bo‘lishi xavfini oshiradi — bularning barchasi insultning bevosita xavf omillaridir.
  • Yoshlarda 2-toifa diabet. Yaqin vaqtgacha 2-toifa diabet «kattalar diabeti» deb atalardi. Bugun u o‘smirlarda va 20 yoshdan oshganlarda ham aniqlanmoqda. Qondagi yuqori shakar tomir devorlarini shikastlaydi — natijada miya xavf ostida qoladi.
  • Surunkali stress va uyqu buzilishlari. Bugungi yoshlar doimiy axborot bosimi sharoitida yashamoqda. Surunkali stress kortizol darajasini oshiradi, u esa o‘z navbatida qon bosimi va tomirlardagi yallig‘lanish jarayonlariga ta’sir qiladi.
  • Psixoaktiv moddalarni iste’mol qilish. Stimulyatorlar, jumladan legallashtirilgan kannabis va energetik ichimliklar iste’molining ortishi yoshlarda gemorragik insultlar sonining ko‘payishi bilan bog‘lanmoqda.
  • COVID-19 va postkovid asoratlari. Bir qator tadqiqotchilar pandemiya yoshlar orasida tomir kasalliklari o‘sishiga hissa qo‘shgan bo‘lishi mumkinligini ta’kidlamoqda — virus qon ivishiga ta’siri bilan ma’lum.

Yosh miya va insult: alohida zarba

Yoshdagi insult — bu shunchaki «xuddi shu holat, faqat ertaroq» degani emas. Yosh bemorlar mutlaqo boshqa oqibatlarga duch keladi. Ular hayotining eng sermahsul davrida mehnat qobiliyatini yo‘qotadi. Insultdan keyin ularda depressiya va xavotir buzilishlari ko‘proq uchraydi. Va kognitiv funksiyalar nuqtai nazaridan eng muhimi — ular xotira, diqqat va fikrlash tezligini sekin-asta yemiradigan nevrologik buzilishlar bilan o‘nlab yillar yashab qolish xavfiga duch keladi.

Miya, albatta, plastik. Ammo insult — tezda tuzatib bo‘ladigan mayda nosozlik emas. Bu tiklanmaydigan neyronlarning nobud bo‘lishidir.

Hozirning o‘zida nima qilish kerak

Yaxshi xabar shuki: insult xavf omillarining aksariyati boshqariladigan omillardir. Ayniqsa yoshda, organizmning tiklanish salohiyati hali yuqori bo‘lganda.

  • Arterial qon bosimini nazorat qiling. Gipertoniya — har qanday yoshda insultning asosiy sababidir. O‘zingizni yaxshi his qilsangiz ham, qon bosimini muntazam o‘lchang.
  • Shakar va xolesterin darajasini kuzating. Hatto me’yordan kichik og‘ishlar ham yillar davomida to‘planib, tomirlarga zarar yetkazadi.
  • Har kuni harakat qiling. Hatto 10–20 daqiqalik mo‘tadil faollik ham tomir xavflarini kamaytiradi. Bu shior emas — bu ma’lumot.
  • Yetarli uxlang. Surunkali uyqusizlik qon bosimining oshishi va yallig‘lanish markerlari bilan bevosita bog‘liq.
  • Insult alomatlarini biling. FAST: Face (yuz qiyshayganmi?), Arms (qo‘l ko‘tarilmayaptimi?), Speech (nutq buzilganmi?), Time (tez yordamga darhol qo‘ng‘iroq qiling). Insult paytida har bir daqiqada taxminan ikki million neyron nobud bo‘ladi.

E’tiborsiz qoldirib bo‘lmaydigan ogohlantirish

Insult endi «bu men haqimda emas — men hali yoshman» deb o‘ylash mumkin bo‘lgan kasallik emas. Ma’lumotlar buning aksini ko‘rsatmoqda. Olimlar hali jumboqning barcha bo‘laklarini yig‘ib bo‘lmagan bo‘lsa-da, umumiy signal nihoyatda ravshan: 20, 30 va 40 yoshlarda qanday yashashimiz miyamiz salomatligini bevosita belgilaydi.

Miya — mavhum tushuncha emas. Bu qon, kislorod va sizning e’tiboringizga muhtoj a’zodir. Imkon qadar — aynan hozir.