Қовоқарилар классик интеллект тестини ечди — бу қандай бўлгани олимларни ҳайратда қолдирди
Ақл қоидаларини қайта ёзаётган ҳашарот
Тасаввур қилинг: олдингизда сиз ҳеч қачон кўрмаган вазифа турибди. Ҳеч қандай ишора йўқ, ҳеч қандай ўргатиш йўқ — фақат миянгиз ва муаммо. Яқиндаги тажрибада қовоқарилар айнан шундай вазиятга тушди. Улар шунчаки уддалаб қолмади. Улар ечимнинг ўз усулини ихтиро қилди, буни тадқиқотчилар олдиндан кутмаган эди. Олимларнинг ўз тан олишича, улар ларзага тушган.
Бу ҳашаротлар ҳақидаги шунчаки қизиқ ҳикоя эмас. Бу ақл нима эканини ва нега биз уни узоқ вақт фақат катта мияда излаганимизни қайта ўйлашга мажбур қиладиган тажрибадир.
Бу қандай тест ва нега у муҳим
Гап "арқонли вазифа" деб аталадиган тестнинг мослаштирилган кўриниши ҳақида кетмоқда — бу одатда инсигҳт ва муаммо ечишни ўрганиш учун қўлланадиган классик синов бўлиб, анъанавий равишда приматлар ва қарғасимон қушларнинг когнитив қобилиятларини тадқиқ этишда ишлатилади. Моҳияти оддий: мукофотга етиш учун (бу ҳолда — ширин нектарга) арқонни тортиш ёки ноодатий ҳаракатлар кетма-кетлигини бажариш керак.
Қовоқариларга буни айнан қандай қилишни ҳеч ким ўргатмади. Уларга фақат қурилманинг ўзи кўрсатилди. Ва кейин мана нима юз берди: айрим арилар нафақат вазифани тушунди, балки мақсадга элтувчи муқобил йўлни ҳам топди — экспериментаторлар бошида эҳтимол деб ҳисобламаган усулни. Улар том маънода вазифа шартларини айланиб ўтиб, ноодатий ечим топди.
Натижаларни Nature журналида эълон қилган Лондон қиролича Мери университети тадқиқотчилари буни "спонтан ихтиро" деб атади — бундай хулқ илгари фақат мияси анча каттароқ ҳайвонларда кузатилган эди.
Кунжут уруғидек мия — ва шунга қарамай
Қовоқарининг миясида тахминан бир миллион нейрон бор. Таққослаш учун: одамда уларнинг сони қарийб 86 миллиард. Шунга қарамай, сўнгги ўн йилликлардаги тадқиқотлар арилар санай олиши, юзларни таний олиши, бир-биридан ўрганиши ва ҳатто стресс шароитида пессимизмга ўхшаш ҳолатни намоён эта олишини мунтазам кўрсатиб келмоқда.
Аммо вазифани ҳал қилишнинг янги усулини ихтиро қилиш — бу бошқа даража. Бу когнитив олимлар инсайтли тафаккур деб атайдиган нарсани талаб қилади: вазиятни хаёлда моделлаштириш, равшан кўринадиган чегарадан чиқиш ва ноодатий йўл топиш қобилиятини. Айнан шу тафаккур тури узоқ вақт "олий" ҳайвонларнинг имтиёзи деб ҳисобланган.
Бу ақл ҳақида — ва биз ҳақимизда — нимани англатади
Бу кашфиёт ноқулай саволни кўтаради: биз ақлни ҳаддан ташқари тор талқин қилмаяпмизми? Ўнлаб йиллар давомида фан мия ҳажми, нейронлар сони ва неокортекс мавжудлигини когнитив қобилиятларнинг асосий белгиси сифатида қўллади. Қовоқарилар бу мезонларнинг бирортасига ҳам мос келмайди — аммо уларга "тўғри келмайдиган" вазифаларни бажармоқда.
Бу когнитив фанлардаги кенгроқ баҳс билан ҳамоҳанг: ақл анатомияга қаттиқ боғланган ягона монолит эмас. У жуда турли архитектураларда амалга ошиши мумкин бўлган функсионал қобилиятлар тўпламидир — хоҳ 86 миллиард нейрон бўлсин, хоҳ бир миллион.
Инсон ақлини ўлчашга қизиқадиганлар учун бу бир эслатма: ҳатто энг яхши тестларимиз — IQ, Равен матритсалари, ишчи хотира тестлари — ҳам "ақлли хулқ" деб аташ мумкин бўлган нарсанинг фақат бир қисмини ўлчайди.
Амалий хулосалар
- Тезликни ақл билан адаштирманг. Қовоқарилар вазифани тез ҳал қилмади — улар ўрганди, хато қилди, яна уриниб кўрди. Инсайт камдан-кам ҳолларда бир зумда келади.
- Муҳит муҳим. Вазифани ечишдан олдин бошқа индивидларни кузатган арилар яхшироқ уддалади. Ижтимоий ўрганиш ҳашаротларда ҳам, одамларда ҳам когнитив қобилиятларни кучайтиради.
- Муаммоларни ижодий ҳал қилиш машқ қилинади. Агар ҳатто қовоқари ҳам махсус ўқитишсиз инсайтга қодир бўлса, бу қобилиятни ўзингизда мақсадли ривожлантирсангиз, нималар мумкинлигини тасаввур қилинг.
- "Ақлли" дегани нимани англатишини қайта кўриб чиқинг. Ақлни фақат стандарт тестлар орқали баҳолаш — жисмоний тайёргарликни фақат битта машқ натижаси билан баҳолашга ўхшайди.
Хулоса: кичик мия, катта савол
Қовоқарилар яқин орада IQ тест топширмоқчи эмас. Аммо уларнинг спонтан ихтиро қила олиш қобилияти бизга муҳим бир нарсани эслатади: ақл эволютсияда бир марта ҳам, фақат битта шаклда ҳам пайдо бўлмаган. У муҳит босими, ижтимоий ўзаро таъсир ва етарли нейрон мослашувчанлиги мавжуд жойда юзага келади — бош суяги ҳажмидан қатъи назар.
Ва балки айнан шу ўз ақлини тушуниш ва ривожлантиришни истаганлар учун энг қизиқарли сабоқдир: ақл биз ўйлагандан кўра камроқ мўрт ва анча универсалроқдир.