Интеллект турлари: фан турли ақл ҳақида нима дейди
Психологлар асосий нарсада келишиб олган: интеллект — бу битта қобилият эмас, балки бир-бири билан боғлиқ бир нечта қобилиятлар йиғиндиси. Классик модел икки асосий турни ажратади — суюқ (янги масалаларни нолдан ечиш) ва кристаллашган (тўпланган билим ва тажриба). Бу икки тур тадқиқотларда яхши тасдиқланган ва кўпчилик IQ-тестларининг асосини ташкил қилади. Қолган таснифлар эса қизиқарли, аммо мунозарали.
Кўпчилик олимлар тан олган икки тур
Психолог Раймонд Cattell бу моделни 1940-йилларда таклиф қилган ва у ўнлаб йиллик текширувлардан ўтган.
Суюқ интеллект (Fluid intelligence)
Аллақачон билганларингизга таянмай, фикр юритиш, нақшларни кўриш ва нотаниш масалаларни ечиш қобилияти. Айнан шуни Равен матритсалари ва кўпчилик новербал субтестлар ўлчайди. Суюқ интеллект тахминан 20–25 ёшда чўққига етади, сўнгра аста-секин камая бошлайди.
Кристаллашган интеллект (Crystallized intelligence)
Тўпланган билимлар, сўз бойлиги, ўзлаштирилган қоидаларни қўллай олиш кўникмаси. У умр бўйи ўсиб боради ва кўп одамларда 60 ёшдан кейин энг юқори даражага етади. Айнан шунинг учун тажрибали мутахассис янги маълумотларни қайта ишлаш тезлигида ёш ҳамкасбидан орқада қолса ҳам, амалий масалаларда кўпинча ундан ўзиб кетади.
Бу икки компонент биргаликда стандартлаштирилган тестлар натижаларидаги дисперсиянинг катта қисмини тушунтиради.
Гарднернинг кўп интеллект назарияси
1983-йилда психолог Howard Гарднер жуда машҳур бўлган — айниқса педагогикада — моделни таклиф қилди. У дастлаб 7 та интеллект турини ажратди, кейинчалик саккизинчисини қўшди.
| Тур | Моҳияти |
|---|---|
| Лингвистик | Сўз билан ишлаш: нутқ, ёзув, аргументатсия |
| Мантиқий-математик | Рақамлар, мантиқ, мавҳум нақшлар |
| Фазовий | Образлар, схемалар, фазода мўлжал олиш |
| Мусиқий | Ритм, тембр, мелодия |
| Жисмоний-кинестетик | Тана назорати, ҳаракатлар аниқлиги |
| Натуралистик | Тирик дунёни таснифлаш, табиат нақшлари |
| Шахслараро | Бошқаларни тушуниш, эмпатия |
| Ички шахсий | Ўзини, ўз мотивлари ва ҳис-туйғуларини тушуниш |
Ғоя жозибали: ҳар ким ўзича ақлли. Аммо унинг жиддий муаммоси бор. Кўпчилик психометриклар Гарднер назариясини қатъий маънода илмий асосланган деб ҳисобламайди: унинг компонентлари оператсионаллаштириш нуқтаи назаридан заиф, назорат қилинадиган тадқиқотларда эса башорат кучи паст. Назарияга танқидни унинг Википедия мақоласида топиш мумкин — у ерда тарафдорлар ҳам, мухолифлар ҳам ўз позитсияларини баён қилган.
Бу Гарднер ҳамма нарсада янглишган дегани эмас. Мусиқий ёки ҳаракат қобилиятлари алоҳида когнитив тизимлар эканлигига доир ғоя эътиборга лойиқ. Фақат уларни психометрика нуқтаи назаридан «интеллект турлари» деб аташ унчалик тўғри эмас.
Стернбергнинг триарчик назарияси
Роберт Стернберг ҳаётдаги муваффақият учун тенг муҳим деб ҳисоблаган уч турдаги интеллектни таклиф қилди:
- Аналитик — анъанавий IQ-тестлар ўлчайдиган нарса: мантиқ, таҳлил, масалаларни ечиш.
- Ижодий — ностандарт ечимлар топиш, оддий доирадан ташқарида фикрлаш қобилияти.
- Амалий — «кўча» ақли: реал вазиятларга мослашиш, ишонтириш, келишув қилиш қобилияти.
Стернберг анъанавий IQ-тестларни фақат аналитик компонентни ўлчагани учун танқид қилади. Унинг позитсияси қисман қўллаб-қувватланади, аммо триарчик модел ўзи ҳам мунозарали бўлиб қолмоқда — «амалий интеллектни» шахсий хусусиятлардан алоҳида ўлчаш кутилганидан мураккаб бўлиб чиқди.
Ҳиссий интеллект: алоҳида тур ёки бошқа нарсамиди?
«Ҳиссий интеллект» (EI ёки EQ) атамасини Петер Саловей ва Жоҳн Маер 1990-йилда ҳис-туйғуларни идрок этиш, тушуниш ва бошқариш қобилияти сифатида киритди. Кейинроқ уни Даниел Големан оммалаштирди ва таърифга кўплаб шахсий хусусиятларни қўшиб юборди.
Бу ерда икки ёндашувни ажратиб олиш муҳим:
- Қобилиятга асосланган модел (Маер — Саловей — Caruso) EIни объектив вазифалар орқали ўлчанадиган ҳақиқий когнитив қобилият сифатида кўради. Бу версия энг яхши тадқиқ қилина олади.
- Аралаш моделлар (Големан ва бошқалар) мотиватсия, ўз-ўзини баҳолаш, мулоқот кўникмаларини ўз ичига олади. Аслида улар тор маънодаги интеллектни эмас, шахсиятни тасвирлайди.
EI оддий IQдан мустақил равишда ҳаётдаги муваффақиятни қай даражада башорат қилиши фаол ўрганилмоқда. Натижалар ноаниқ: баъзи касбий соҳаларда ҳисса сезиларли, бошқаларида эса минимал.
IQ-тестлар аслида нимани ўлчайди
WAIS (катталар учун Векслер интеллект шкаласи) ёки Равен тести каби стандарт IQ-тестлар биринчи навбатда суюқ ва қисман кристаллашган интеллектни баҳолайди. Улар мусиқийлик, эмпатия ёки амалий зийракликни ўлчамайди.
Бу камчилик эмас, балки онгли танлов: айнан бу компонентлар стандартлаштириш учун энг қулай бўлиб, академик ютуқлар, ўрганиш қобилияти ва бир қатор касбий натижалар билан барқарор боғлиқлик кўрсатади. IQ шкаласида ўртача қиймат 100 га, стандарт оғиш эса 15 га тенг. Бу шуни англатадики, одамларнинг тахминан 68 фоизи 85 дан 115 гача балл тўплайди.
Когнитив қобилиятларингиз бўйича рақамли мўлжал олмоқчи бўлсангиз, IQMeter'да тест топширишингиз мумкин — у таълим даражаси ва тилга минимал боғлиқ бўлган новербал матритса топшириқларига асосланган.
Нима учун ягона тасниф йўқ
Психологлар ҳали ҳам баҳс қилмоқда, чунки «интеллект» тушунчаси бир вақтнинг ўзида бир нечта саволни қамраб олади: нима ўлчангани, қандай ўлчангани ва нимани «муваффақият» деб ҳисоблаш кераклиги. Бу саволларга турлича жавоблар турли моделларни келтириб чиқаради.
Кўпчилик келишган нарсалар:
- Барча когнитив вазифаларида намоён бўладиган умумий интеллект омили (г) мавжуд.
- Унинг устида махсус қобилиятлар бор — вербал, фазовий, маълумотни қайта ишлаш тезлиги.
- Ҳиссий, ижодий ва амалий қобилиятлар ҳақиқий, аммо уларнинг тор маънодаги «интеллект» билан муносабати мунозара мавзуси бўлиб қолмоқда.
Кўп сўраладиган саволлар
Интеллектнинг нечта тури мавжуд?
Назарияга қараб фарқ қилади. Cattell 2 та асосий турни (суюқ ва кристаллашган), Стернберг 3 та, Гарднер 8 та ажратган. Ягона умумқабул қилинган рақам йўқ: психометриклар қаттиқ категориялар билан эмас, кўп факторли моделлар билан ишлашни афзал кўради.
Ақлли бўлиб, паст IQга эга бўлиш мумкинми?
«Ақлли» сўзини кенг маънода тушунилса — ҳа. IQ-тестлар муайян когнитив қобилиятларни, биринчи навбатда мантиқий-аналитик қобилиятларни ўлчайди. Амалий ёки ижтимоий интеллекти юқори бўлган одам стандарт тестда ўртача балл кўрсатиши мумкин.
Ҳар бир инсонда битта етакчи интеллект тури бўлади, деган гап тўғрими?
Бу Гарднер назариясидан келиб чиққан машҳур ғоя, аммо маълумотлар уни бир маъноли равишда тасдиқламайди. Кўпчилик одамларда когнитив қобилиятлар ўзаро коррелятсия қилади: вербал вазифаларда яхши кўрсаткич қўлга киритган одам одатда фазовий вазифаларда ҳам яхшироқ натижа беради. Белгиланган «ихтисослик» учрайди, аммо у истисно ҳисобланади.
Ҳиссий интеллект оддий IQ билан боғлиқми?
Тадқиқотларда EI (қобилиятга асосланган модел) ва IQ ўртасидаги коррелятсия кичик, аммо мусбат. Бу уларнинг боғлиқ эканлигини, лекин турли нарсаларни ўлчашини кўрсатади. Юқори IQ юқори EIни кафолатламайди ва аксинча.
«Умумий интеллект» (г омили) нима дегани?
Бу барча когнитив тестлар натижаларининг бир қисмини тушунтирувчи статистик жиҳатдан ажратиладиган умумий компонент. г омили юқори бўлган одам ўртача математика, ўқиш ва фазовий вазифаларда ҳам яхшироқ кўрсаткич беради. г нинг табиати — генетик, нейроналми ёки бошқа нимами — ҳали тўлиқ аниқланмаган.