Агар мия онгни яратмаса-чи?
Илм-фаннинг энг ноқулай саволи
Тасаввур қилинг, мия ва онг ҳақида билганларингизнинг барчаси манзаранинг фақат ярми, холос. Нейроилм ўнлаб йиллар давомида битта аксиомага таянди: мия онгни яратади. Нейронлар импулс узатади, синапслар сигналларни олиб ўтади ва шу электрокимёвий шовқиндан қаердандир «мен» пайдо бўлади. Аммо агар бу аксиома тубдан нотўғри бўлса-чи?
Айни шу савол билан ҳозир Кристоф Кох шуғулланмоқда — у дунёдаги энг машҳур нейробиологлардан бири, Allen Brain Institute’нинг собиқ директори. У мистик ҳам эмас, ҳаваскор файласуф ҳам эмас. У ўнлаб йилларини онгнинг нейрон коррелятларини хариталашга бағишлади. Шу боис унинг шубҳаси ниҳоятда муҳим.
Илм ҳал қила олмаётган муаммо
Фалсафада бу «онгнинг қийин муаммоси» деб аталади. Уни 1990-йилларда Девид Чалмерс шакллантирган: ҳатто миядаги ҳар бир нейронни, ҳар бир кимёвий реаксияни, ҳар бир электр импулсини тўлиқ тасвирлаб берсак ҳам, барибир субъектив тажриба нега мавжудлигини тушунтира олмаймиз. Нега қизил рангни кўриш ниманидир англатади? Нега оғриқ шунчаки сигнал эмас, айнан оғриқнинг ўзи?
Олимларнинг аксарияти бу саволни четга суриб келган: гўёки бу шунчаки мураккаблик масаласи. Етарлича нейрон тўпланг — ва онг ўзи пайдо бўлади. Аммо Кох ва яна бир қатор тадқиқотчилар энди бунга ишончлари комил эмас.
Мия генератор эмас, қабул қилгич сифатида
Муқобил гипотезалардан бири кескин янграйди: мия онгни яратмайди, балки уни филтрлайди ёки қабул қилади — худди радио қабул қилгич мусиқа яратмай, фақат тўлқинга созлангани каби. Бу моделда онг — воқеликнинг фундаментал хоссаси бўлиб, уни нейрон фаоллигига келтириб чиқариб бўлмайди.
Бу эзотерика эмас. Бу панпсихизм деб аталади — академик доираларда кутилмаган равишда қайта тикланаётган фалсафий позитсия. Унинг тарафдорлари орасида нафақат файласуфлар, балки физиклар, математиклар ва нейробиологлар ҳам бор. Моҳияти оддий: онг шу қадар фундаментал бўлиши мумкинки, эҳтимол у материя ташкил топишининг барча даражаларида мавжуддир — фақат мураккаблик даражаси турлича.
Бу интеллектни тушунишда нимани ўзгартиради?
IQ ва когнитив қобилиятларга қизиқадиган аудитория учун бу мавҳум савол эмас. Агар мия онгнинг манбаи эмас, балки ўтказгичи бўлса, унда интеллект шунчаки «протсессор қуввати» эмас. Бу — уланиш сифати. Шунда миянинг «ўтказувчанлик қобилияти»ни яхшилайдиган ҳамма нарса — уйқу, овқатланиш, медитатсия, жисмоний фаоллик — шунчаки гигиена эмас, асбобни созлашга айланади.
Яна бир қизиқ жиҳат: бу гипотеза стандарт нейроилм зўрға тушунтира оладиган ҳодисаларни изоҳлайди. Масалан, клиник жиҳатдан мия фаоллиги нол бўлган пайтда онг равшан сақланадиган ўлимга яқин тажрибалар. Ёки гидросефалия ҳолатлари, бунда мия моддасининг жуда кам ҳажмига эга одамлар нормал, ҳатто юқори интеллектни намойиш этади.
Кох нима дейди ва ҳозир қайси нуқтада турибди
Кох узоқ вақт давомида интегратсиялашган ахборот назарияси (IIT) тарафдори бўлиб келган — бу Гиулио Тонони ишлаб чиққан онгнинг математик модели. IITга кўра, онг — тизимдаги ахборот интегратсияси ўлчовидир. Бу кўрсаткич қанчалик юқори бўлса (у юнонча Φ ҳарфи билан белгиланади), онгли тажриба шунчалик бой бўлади.
Аммо сўнгги йилларда Кох очиқ тан олди: на IIT, на унга рақобатчи бўлган «глобал ишчи макон» назарияси якуний жавоб бермайди. Илм деворга келиб тақалди. Бу таслим бўлиш эмас, балки жаҳон даражасидаги олимнинг ҳалол позитсиясидир.
Зийрак ўқувчи учун амалий хулосалар
- Нейромифларни факт деб қабул қилманг. «Биз миянинг фақат 10 фоизидан фойдаланамиз» каби даъволар — бемаънилик. Аммо «мия = онг» деган тенглаштириш ҳам соддалаштиришдир.
- «Сигнал» сифатига эътибор беринг. Сурункали стресс, уйқусизлик ва яллиғланиш — қайси онг назариясини тўғри деб ҳисобламанг, когнитив ўтказувчанликни бевосита пасайтиради.
- Ноқулай саволлар беринг. Айнан аксиомаларга шубҳа билан қарашга тайёрлик юқори интеллект белгиларидан биридир. Илмни олдинга силжитадиган нарса тасдиқлар эмас, рад этишлардир.
- Онгга қизиқиш заифлик эмас, кучдир. Юқори IQга эга одамлар статистик жиҳатдан метакогнитив саволларни кўпроқ берадилар: «Мен қандай фикрлайман?», «Нега мен буни ҳис қиляпман?»
Хулоса: энг муҳим савол ҳануз очиқ
Биз нейроилм мияни мисли кўрилмаган аниқлик билан хариталаётган, сунъий интеллект эса тафаккурни ҳар қачонгидан яхшироқ тақлид қилаётган даврда яшаяпмиз. Ва айнан ҳозир маълум бўляптики: биз ҳануз онг нима эканини ва у қаердан пайдо бўлишини билмаймиз. Эҳтимол, бу илм-фан тан олган энг ақлли ҳақиқатдир.