Bir neyron hüceyrəsi düşündüyümüzdən daha ağıllıdır

Beyniniz düşündüyünüzdən daha güclüdür — və bu, metafora deyil

Təsəvvür edin ki, siz bütün ömrünüz boyu kalkulyatorun sadəcə düymələrdən ibarət olduğunu düşünmüsünüz. Sonra isə məlum olur ki, hər düymə öz-özlüyündə diferensial tənliklər həll edir. Təxminən buna bənzər bir şey neyroelmdə baş verdi. Yeni tədqiqat göstərdi: insan beynindəki tək bir neyron elə mürəkkəb hesablamalar apara bilir ki, alimlər əvvəllər bunu yalnız bütöv neyron şəbəkələrinə aid edirdilər.

Bu, sadəcə maraqlı bir detal deyil. Bu, zəkanın nə olduğunu və insan beyninin niyə bu qədər unikal olduğunu anlamaqda dönüş nöqtəsidir.

Alimlər məhz nə aşkar etdilər

Tədqiqatçılar kortikal neyronları — düşüncə, yaddaş, qavrayış və qərarverməyə cavabdeh olan beyin qabığı hüceyrələrini — öyrənirdilər. Uzun müddət hesab olunurdu ki, ayrıca bir neyron sadə açar kimidir: siqnal aldı, sonra ötürdü. Guya ağıllı iş yalnız milyardlarla belə açar birlikdə işləyəndə baş verir.

Lakin məlum oldu ki, bu, kökündən yanlışdır. Alimlər aşkar etdilər ki, dendritlər — neyronun daxil olan siqnalları qəbul etdiyi budaqlanmış «qollar» — informasiyanı müstəqil şəkildə emal edə bilir. Üstəlik, bunu qeyri-xətti şəkildə edirlər: yəni siqnalları sadəcə toplamaqla kifayətlənmirlər, onlar üzərində mürəkkəb məntiqi əməliyyatlar aparırlar. Əvvəllər hesab olunurdu ki, bunu yalnız yüzlərlə hüceyrədən ibarət çoxqatlı neyron şəbəkələri bacarır.

Əslində, bir neyron özü böyük neyron şəbəkəsinin daxilində kiçik bir neyron şəbəkəsidir.

Bu, zəkanı anlamaq üçün niyə vacibdir

Əgər beyninizdəki təxminən 86 milyard neyronun hər biri informasiyanı bu qədər mürəkkəb şəkildə emal edə bilirsə, bu, bütövlükdə beynin hesablama gücünə dair qiymətləndirməni köklü şəkildə dəyişir. Deməli, beyin klassik neyroelmin düşündüyündən müqayisəolunmaz dərəcədə daha güclü alətdir.

Bu, alimləri uzun müddət çaşdıran bir məqamı da izah edir: niyə insan beyni elə tapşırıqların öhdəsindən gəlir ki, onlar üçün süni intellektə nəhəng hesablama resursları və enerji tələb olunur? Sizin beyniniz təxminən 20 vatt enerji sərf edir — bu, bir lampadan da azdır. Bununla belə, o, superkompüterlər üçün əlçatmaz olan tapşırıqları həll edir.

Cavab, görünür, məhz buradadır: hesablama mürəkkəbliyi təkcə neyronlar arasındakı əlaqələrin arxitekturasında deyil, hüceyrələrin öz daxilində də gizlənib.

Bu, IQ və koqnitiv qabiliyyətlər haqqında bizə nə deyir

Ənənəvi olaraq alimlər zəkanı neyronların sayı, onlar arasındakı əlaqələrin sıxlığı və ya siqnal ötürülmə sürəti ilə əlaqələndirirdilər. Yeni məlumatlar bu tənliyə tamamilə yeni bir dəyişən əlavə edir: ayrı bir hüceyrənin daxilindəki hesablamaların keyfiyyəti.

Bu, son dərəcə maraqlı suallar doğurur. Yüksək IQ-yə malik insanların neyronları hüceyrə səviyyəsində daha səmərəli hesablaya bilərmi? Dendrit arxitekturasındakı fərdi fərqlər insanlar arasındakı koqnitiv qabiliyyət fərqlərinin bir hissəsini izah edə bilərmi? Hələlik bunlar hipotezdir — lakin çox əsaslı hipotezlərdir.

Bundan əlavə, bu kəşf müasir süni intellektin qurulduğu sadələşdirilmiş modellərə meydan oxuyur. Süni neyron şəbəkələrinin əksəriyyəti neyronu məhz sadə açar kimi modelləşdirir. Əgər real neyronlar qat-qat daha mürəkkəbdirsə, deməli, biz hələ insanla müqayisə edilə bilən həqiqi süni intellektdən çox uzağıq.

Praktik nəticələr: bununla nə etmək olar

Kəşf hələlik fundamental xarakter daşıyır — klinik tətbiqlərə qədər hələ çox var. Ancaq ondan artıq indi bir neçə mühüm nəticə çıxarmaq olar:

  • Ayrı-ayrı neyronları qoruyun. Əgər hər hüceyrə hesablama baxımından bu qədər dəyərlidirsə, onda neyrodegenerativ xəstəliklər, toksinlər, xroniki stress və yuxusuzluq sözün əsl mənasında hesablama gücünün itkisidir. Bu, abstrakt deyil, çox konkret itkidir.
  • Beynin qidalanması hüceyrə səviyyəsində vacibdir. Dendritlər enerji və tikinti materialları tələb edir. Omeqa-3, kifayət qədər yuxu və fiziki aktivlik hüceyrələrin məhz onları bu qədər güclü edən quruluşunu dəstəkləyir.
  • Öyrənmə neyronları daxildən dəyişir. Yeni məlumatlar təsdiqləyir: siz mürəkkəb bir şeyi öyrənəndə, neyronlarınızın hesablama arxitekturasını sözün həqiqi mənasında mürəkkəbləşdirirsiniz — təkcə onların arasındakı şəbəkəni deyil.
  • Beyni qiymətləndirməməzlik etməyin. Nə öz beyninizi, nə də başqasınınkını. Bioloji neyron elmin onilliklər boyu düşündüyündən qat-qat daha incə və mürəkkəb çıxdı.

Nəticə: biz özümüzü yeni-yeni anlamağa başlayırıq

Bu kəşf beynin onun haqqında təsəvvürlərimizi nə qədər üstələdiyini xatırladır. Onilliklər boyu alimlər elə modellər qururdular ki, indi məlum olur: onlar mürəkkəbliyin nəhəng bir qatını — hüceyrələr arasında deyil, onların daxilində gizlənmiş qatı — nəzərdən qaçırırmışlar.

Zəka ilə ciddi maraqlananlar üçün bu, eyni zamanda həm ruhlandırıcı, həm də ayıldıcı olmalıdır. Biz düşündüyümüzdən daha ağıllıyıq. Və eyni zamanda — özümüzü göründüyündən xeyli az anlayırıq.