ორსულობის დროს იშვიათი ინფექციები აუტიზმის რისკს სამჯერ ზრდის
მედიცინის ისტორიაში ერთ-ერთმა უდიდესმა კვლევამ აუტიზმზე წარმოდგენები შეცვალა
წარმოიდგინეთ: მეცნიერები ათწლეულების განმავლობაში სწავლობენ 3,7 მილიონი ადამიანის სამედიცინო ჩანაწერებს. ასეთი მასშტაბი თვით მეცნიერებაშიც იშვიათია. სწორედ ეს გააკეთეს შვედმა მკვლევრებმა, და ის, რაც მათ აღმოაჩინეს, გამოცდილი სპეციალისტებისთვისაც კი მოულოდნელი აღმოჩნდა: ორსულობის დროს გადატანილმა გარკვეულმა ინფექციებმა შეიძლება ბავშვისთვის აუტისტური სპექტრის აშლილობის განვითარების რისკი სამჯერ გაზარდოს.
საუბარია ე.წ. TORCH-ინფექციებზე — დაავადებათა ჯგუფზე, რომლის სახელწოდებაც ადამიანების უმეტესობისთვის უცნობია, თუმცა ინფექციონისტებსა და მეანებს დიდი ხანია კარგად იციან. ტოქსოპლაზმოზს, წითურას, ციტომეგალოვირუსს, ჰერპესსა და სხვა რიგ პათოგენებს ერთი საშიში თვისება აერთიანებს: მათ შეუძლიათ პლაცენტარული ბარიერის გადალახვა და ნაყოფის ჩამოყალიბებად ტვინზე პირდაპირი ზემოქმედება.
რა არის TORCH-ინფექციები და რატომ არიან ისინი ასეთი საშიში?
აბრევიატურა TORCH ასე იშიფრება: Toxoplasma (ტოქსოპლაზმა), Other (სხვა აგენტები, მათ შორის სიფილისი და ჩუტყვავილა), Rubella (წითურა), Cytomegalovirus (ციტომეგალოვირუსი) და Herpes simplex (მარტივი ჰერპესის ვირუსი). თითოეული მათგანი ნეიროგანვითარებისთვის პოტენციურ საფრთხეს წარმოადგენს.
საქმე ის არის, რომ ორსულობის დროს ნაყოფის ტვინი ინტენსიური მშენებლობის მდგომარეობაშია. ნეირონები მიგრირებენ, სინაფსები ყალიბდება, ნეირონული ქსელები უზუსტესი სიზუსტით ეწყობა. ამ პერიოდში ნებისმიერი ანთება ან ინფექცია ჰგავს სამშენებლო ამწეს, რომელიც დაუმთავრებელ შენობას ეჯახება. შედეგები შეიძლება სრულიად არაპროგნოზირებადი იყოს.
ახალ კვლევაში ყველაზე მოულოდნელი თავად ინფექციებსა და აუტიზმს შორის კავშირის ფაქტი კი არ არის (ცალკეული კვლევები ამას ადრეც მიანიშნებდა), არამედ მისი მასშტაბია. რისკის სამმაგი ზრდა სტატისტიკური ხმაური არ არის — ეს ძლიერი სიგნალია, რომლის უგულებელყოფაც რთულია.
რატომ სწორედ ტვინი?
ორსულობის დროს დედის იმუნური სისტემა განსაკუთრებულ რეჟიმში მუშაობს. იმისათვის, რომ ნაყოფი არ უარყოს, მისი აქტივობა ნაწილობრივ „დაჩუმებულია“. ეს ორგანიზმს ზოგიერთი ინფექციის მიმართ უფრო მოწყვლადს ხდის. როდესაც პათოგენი ნაყოფამდე აღწევს, ბავშვის საკუთარი იმუნური პასუხი ჯერ კიდევ ჩამოუყალიბებელია — და ტვინი პირველ სამიზნედ იქცევა.
ანთებითი ციტოკინები, რომლებიც ინფექციაზე პასუხად წარმოიქმნება, შეიძლება ცვლიდეს გენების ექსპრესიას ნეირონებში, არღვევდეს უჯრედების მიგრაციას და ცვლიდეს ნეირონული კავშირების არქიტექტურას. მკვლევართა აზრით, სწორედ ეს შეიძლება იდოს აუტიზმთან დაკვირვებული კავშირის საფუძველში.
მნიშვნელოვანი კონტექსტი: ეს მაინც იშვიათი ინფექციებია
სანამ პანიკას აჰყვებით, საჭიროა ერთი მნიშვნელოვანი დაზუსტება. კვლევა ეხება იშვიათ ინფექციებს. ორსული ქალების უმეტესობა მათ არ აწყდება. TORCH-ინფექციები მომავალი დედების მცირე პროცენტს უდასტურდება — და ამ ჯგუფშიც კი აუტიზმი ყველა ბავშვში არ ვითარდება.
აუტიზმი მრავალფაქტორული აშლილობაა. გენეტიკა, გარემო, ტვინის განვითარების შემთხვევითი ვარიაციები — ეს ყველაფერი როლს ასრულებს. TORCH-ინფექციები მხოლოდ ერთი აგურია რთულ მოზაიკაში. თუმცა, როგორც გაირკვა, ეს აგური გაცილებით უფრო მძიმეა, ვიდრე ადრე ეგონათ.
რას ნიშნავს ეს პრაქტიკაში?
ადამიანების უმეტესობისთვის ეს კვლევა შფოთვის მიზეზი კი არა, გაცნობიერების საფუძველია. აი, რისი გაკეთებაა რეალურად შესაძლებელი:
- აიცერით ორსულობამდე. წითურას წინააღმდეგ საიმედო ვაქცინა არსებობს. თუ ორსულობას გეგმავთ, დარწმუნდით, რომ იმუნიტეტი გაქვთ.
- გაიკეთეთ TORCH-ზე შემოწმება ორსულობამდე და ორსულობის დროს. გინეკოლოგების უმეტესობა ამ ანალიზებს სტანდარტულ გამოკვლევაში რთავს, თუმცა სჯობს გადაამოწმოთ.
- დაიცავით ჰიგიენის ზომები. ტოქსოპლაზმოზი გადადის კატის ფეკალიებით და არასაკმარისად შემწვარი ხორცით. მარტივი სიფრთხილის ზომები ინფიცირების რისკს მნიშვნელოვნად ამცირებს.
- ორსულობის დროს სიმპტომები უყურადღებოდ არ დატოვოთ. მსუბუქი შეუძლოდ ყოფნაც კი ექიმთან განხილვას საჭიროებს.
დიდი სურათი: რას ცვლის ეს აუტიზმის მეცნიერებაში?
ათწლეულების განმავლობაში აუტიზმზე დისკუსია გენეტიკის გარშემო ტრიალებდა. ახლა მეცნიერები სულ უფრო მეტად რწმუნდებიან: საშვილოსნოსშიდა განვითარების გარემოს კრიტიკული მნიშვნელობა აქვს. ეს გენეტიკურ კომპონენტს არ აუქმებს — ის კვლავ ძალაში რჩება. მაგრამ მას ახალ განზომილებას ამატებს.
კონკრეტული ბიოლოგიური მექანიზმების — ანთების, ციტოკინების, ნეირონული მიგრაციის დარღვევის — გაგება თეორიულ შესაძლებლობას ხსნის მომავალი ჩარევებისთვის. თუ ვიცით, როგორ აზიანებს ინფექცია ნეიროგანვითარებას, შეგვიძლია ვიფიქროთ, როგორ ავიცილოთ ეს თავიდან ან როგორ მოვახდინოთ მისი კომპენსაცია.
ჯერჯერობით ეს შორეული მომავლის პერსპექტივაა. თუმცა ყოველი ასეთი კვლევა ჩვენი დროის ერთ-ერთი ყველაზე იდუმალი აშლილობის გაგებისკენ გადადგმული კიდევ ერთი ნაბიჯია.