MIT: мия сўзларсиз фикрлай олади
Сиз сўзлар билан ўйлайсизми? Фан шундай дейди: унчалик эмас
Тасаввур қилинг, сиз бошқотирма ечяпсиз ва бирдан жавобни уни сўз билан ифодалашга улгурмасингиздан олдин топганингизни тушунасиз. Бу на хаёл, на тасодиф. Массачусетс технология институтининг нейроолимлари яқинда инсон тафаккури ҳақидаги энг асосий тасаввурлардан бирини ағдариб юборадиган тадқиқотни эълон қилди: тил ва мантиқий фикрлаш — миянинг мутлақо икки хил тизими. Улар бир-биридан мустақил ишлайди. Бу эса интеллект ҳақидаги тасаввурларимизни бутунлай ўзгартиради.
Олимлар айнан нимани кашф этди
Узоқ вақт давомида фикрлаш — бу ички нутқ, деган ғоя ҳукм сурди. Биз сўзлар билан ўйлаймиз, миямизда гаплар тузамиз ва айнан тил бизга мулоҳаза юритиш имконини беради, деб ҳисобланган. Бу нуқтаи назарни Витгенштейндан Хомскийгача бўлган файласуфлар қўллаб-қувватлаган. Аммо MIT маълумотлари бунинг аксини кўрсатмоқда.
Функтсионал МРТ ва аниқ калибрланган топшириқлардан фойдаланган ҳолда, тадқиқотчилар иштирокчиларга мантиқий масалаларни кўрсатди: айримлари тил орқали ифодаланган, бошқалари эса умуман сўзсиз, визуал шаклда берилган эди. Маълум бўлишича, миянинг тил зоналари — ўша машҳур Брока ва Вернике ҳудудлари — мантиқий вазифаларни бажариш пайтида деярли фаоллашмаган. Бунинг ўрнига бутунлай бошқа нейрон тармоқлар ишга тушган.
Мия мулоҳаза қилди. Хулоса чиқарди. Мантиқий занжирлар тузди. Ва буларнинг барчаси — бирорта ҳам сўзсиз.
Бу интеллектни тушуниш учун нега муҳим
Агар тафаккур тилга боғлиқ бўлмаса, демак, вербал топшириқларга қурилган анъанавий IQ тестлари инсоннинг когнитив қобилиятларининг фақат бир қисмини ўлчайди. Невербал интеллект — абстракт фикрлаш, фазовий таҳлил, сўзсиз мантиқ юритиш қобилияти — ёрдамчи кўникма эмас, балки ақлнинг алоҳида ва тўлақонли шакли экан.
Бу кўпчилигимиз ич-ичимиздан ҳис қилиб келган бир нарсани тушунтиради: буюк математиклар, шахматчилар ва мусиқачилар кўпинча энг яхши «фикрлар» уларга сўзлар эмас, балки образлар, тузилмалар ва сезгилар кўринишида келишини айтади. Эйнштейн ҳам образлар ва мушак сезгилари билан ўйлаб, кейин буни тилга ўгирганини тан олган. Энди бу тан олишнинг нейробиологик тасдиғи бор.
Тил — тафаккур эмас, мулоқот воситасими?
Тадқиқот муаллифлари тилнинг эволютсион роли аввало коммуникатив бўлган бўлиши мумкин, деб тахмин қилмоқда, когнитив эмас. Яъни нутқ фикрларнинг ўзини яратиш учун эмас, балки уларни бошқалар билан бўлишиш учун ривожланган бўлиши мумкин. Кўринишидан, ақл тил пайдо бўлишидан олдин ҳам «ишга тайёр» бўлган.
Бунга инсултдан кейинги нутқ бузилиши — оғир афазияга чалинган одамларни кузатишлар ҳам кутилмаган тарзда далил бўлади. Уларнинг кўпи гапириш ва сўзларни тушуниш қобилиятини йўқотади, аммо мантиқий масалаларни ечиш, шахмат ўйнаш ва фазода мўлжал олиш қобилиятини сақлаб қолади. Илгари бу жумбоқ ҳисобланган. Энди эса — янги назариянинг тасдиғи.
Бу шахсан сиз учун нимани англатади
Бу кашфиётнинг амалий хулосалари бир қарашда туюлгандан ҳам аниқроқ:
- Фақат вербал тафаккурга таянманг. Агар сиз сўзлар ва ифодаларда «тиқилиб» қолсангиз, схемалар, чизмалар ёки расмларга ўтинг ёки ўзингизга ички монологсиз, «жим ўйлаш»га имкон беринг. Бу дангасалик эмас, бу миянинг бошқа иш режими.
- Невербал машқлар интеллектни ривожлантиради. Шахмат, бошқотирмалар, мусиқа, математика, дастурлаш — буларнинг барчаси тилга боғлиқ бўлмаган мантиқий фикрлаш учун масъул нейрон тармоқларни машқ қилдиради.
- Қандай ўқишингизни қайта кўриб чиқинг. Агар сиз таърифларни ёдлаб, аммо тузилмани ҳис қилмасангиз, эҳтимол тафаккур тизимини четда қолдириб, тил тизимига юклама бераётгандирсиз. Схемалар, аналогиялар ва визуализатсиялар самаралироқ бўлиши мумкин.
- Сукут медитатсиясининг нейробиологик маъноси бор. Ички овозни атайлаб «ўчирадиган» амалиётлар ахборотни невербал қайта ишлаш учун ресурсларни бўшатиши мумкин.
Энди фан олдида турган катта савол
Агар ақл тилдан алоҳида мавжуд бўлса, унда IQ тестини ўтказганимизда айнан нимани ўлчаймиз? Олимлар тобора фаолроқ тарзда «интеллект» тушунчаси ҳозирги кўринишида ҳаддан ташқари тор эмасмикан, деб баҳслашмоқда. MIT тадқиқоти бу баҳсга салмоқли далил қўшади: эҳтимол, сайёрадаги энг ақлли одамлар ҳеч қачон биз тафаккур ҳақида ўйлашга ўрганган усулда ўйламаган.
Ва бу — ўйлаб кўриш учун сабаб. Имкон қадар сўзсиз.