Олимлар мияда 539 та яширин ҳудудни топди — бу ҳаммасини ўзгартиради
100 йил давомида бўлмаган харита
Тасаввур қилинг, сиз бутун умр шаҳарни фақат метро схемаси орқали ўргандингиз — ва бирдан кимдир сизга ҳар бир тор кўча, боғ ва ерости туннели кўрсатилган тўлиқ сунъий йўлдош тасвирини кўрсатди. Инсон миясининг тарихдаги илк уч ўлчамли липид харитасини эндигина қўлга киритган нейробиологлар тахминан шундай ҳис қилмоқда. Ва улар кўрган нарса одатий манзарани ағдариб юборди.
Халқаро олимлар жамоаси мияда 539 та алоҳида ҳудудни аниқлади — ҳар бири ёғлар, яъни липидларнинг ўзига хос кимёвий таркибига эга. Бу шунчаки чиройли тасвир эмас: гап доим мавжуд бўлган, аммо фан учун кўринмас бўлиб келган мутлақо янги ташкил топиш қатлами ҳақида бормоқда.
Умуман олганда, нега ёғларни хариталаш керак?
Кўпчилик мияни электр тармоғи сифатида тасаввур қилади — нейронлар, синапслар, сигналлар. Аммо миянинг қуруқ массасининг қарийб 60 фоизини липидлар ташкил этади. Бу шунчаки қурилиш материали эмас. Ёғлар сигнал қанчалик тез узатилишини, нейронларнинг миелин қобиғи қандай шаклланишини, ҳужайралар яллиғланишга қандай жавоб беришини ва ҳатто улар қандай қаришини белгилайди.
Ушбу тадқиқотгача бизда миянинг қайси жойида қайси липид жойлашгани ва унинг таркиби ўзгарганда нима содир бўлиши ҳақида тизимли тушунча йўқ эди. Энди эса — бор.
539 та ҳудуд: бу амалда нимани англатади?
Олимлар масса-спектрометрик тасвирлаш технологиясидан фойдаланиб, миянинг бутун ҳажми бўйлаб юзлаб липид турларининг тақсимланишини сўзма-сўз «суратга олди». Натижада ўзига хос липид «бармоқ излари»га эга 539 та ҳудуд аниқланди.
Бу ҳудудларнинг айримлари яхши маълум анатомик тузилмалар билан мос келади. Бошқалари эса — йўқ. Бу миянинг кимёвий тузилиши унинг жисмоний анатомиясига қараганда бошқача ташкил этилганини англатади. Демак, мия биз ўйлагандан ҳам мураккаброқ — ва бу метафора эмас.
Мана нима учун бу муҳим:
- Алтсгеймер касаллиги. Липид алмашинувидаги бузилишлар анчадан бери ушбу касаллик билан боғланади. Энди тадқиқотчиларда харита бор — улар деменсия пайтида айнан қайси ҳудудларда ва қайси ёғлар ўзгаришини аниқ белгилай олади.
- Тарқоқ склероз. Миелиннинг емирилиши — аввало липид фалокатидир. Янги харита даволаш нишонларини излаш учун аниқ координаталарни беради.
- Руҳий бузилишлар. Депрессия, шизофрения, биполяр бузилиш — буларнинг барчаси нейрон мембраналаридаги ўзгаришлар билан боғлиқ. Мембраналар эса — бу липидлардир.
Интеллект ва ёғлар: кутилмаган боғлиқлик
Интеллектга қизиқадиган аудитория учун бу ерда айниқса ҳаяжонли жиҳат бор. Нейрон узатиш тезлиги — флуид интеллект деб аталадиган, яъни янги вазифаларни ҳал қилиш, тез ва мослашувчан фикрлаш қобилияти асосида ётувчи асосий омиллардан биридир. Бу тезлик эса нейронларнинг миелин қобиғи сифатига бевосита боғлиқ. Миелин — деярли соф липид.
Бошқача айтганда, миянгиздаги ёғлар таркиби қанчалик тез фикрлашингизни қисман белгилайди. Ва энди бизда бу боғлиқликни илк бор жарроҳлик аниқлигида ўрганиш имконини берадиган харита бор.
Бу оддий одам учун нимани ўзгартиради?
Ҳозирча бу фундаментал фан — таблеткалар ва терапияларгача ҳали анча бор. Аммо бу кашфиётнинг айни пайтда ҳам мутлақо амалий ўлчови бор.
- Овқатланиш муҳим. Омега-3 ёғ кислоталари, тухум ва балиқдаги фосфолипидлар, холин — буларнинг барчаси мия липидлари учун қурилиш блокларидир. Янги харита олимларга айнан қайси ҳудудлар ва функсиялар ратсионга жавоб беришини текшириш имконини беради.
- Ёш липид таркибини ўзгартиради. Хаританинг қўлланиш йўналишларидан бири — миянинг молекуляр даражада қандай қаришини кузатиш ва бу жараённи секинлаштириш йўлларини излаш.
- Дорилар аниқроқ бўлади. Кўплаб препаратлар ёмон ишлайди, чунки мия бир жинсли муҳит сифатида қабул қилинади. Энди фармакологлар аниқ ҳудудларга «нишон ола» олади.
Онгнинг яширин архитектураси
Бу кашфиётда фалсафий жиҳатдан ҳайратланарли бир нарса бор. Биз мияни кўпроқ ёки камроқ ўрганилган деб ўйлашга одатланганмиз — нейронлар, бўлимлар, пўстлоқ зоналари. Аммо маълум бўлишича, шу анатомиянинг остида биз тасаввур ҳам қилмаган кимёвий ташкил топишнинг бутун бир параллел олами яширинган.
539 та ҳудуд. Ҳар бири ўз молекуляр шахсиятига эга. Ва уларнинг барчаси биргаликда қандайдир тарзда фикрлар, хотиралар, қарорлар ва ўзини англашни юзага келтиради.
Агар бу ўз онгимиз ҳақида ҳали қанчалик кам билишимиз устида ўйлаш учун сабаб бўлмаса — унда нима сабаб бўла олади?