Yalnız insanlarda olan gen tapıldı — o, intellektimizi izah edir

Bizi bu qədər ağıllı edən nədir? Cavab gözlənilməz yerdə tapıldı

İnsan beyninin niyə ən yaxın qohumlarımız — şimpanzelər və ya qorillalardan — bu qədər güclü olduğu sualı alimləri onilliklər boyu düşündürüb. DNT baxımından şimpanzelərlə 99% oxşarıq, amma intellekt fərqi nəhəngdir. Yeni kəşf nəhayət cavab verə bilər — və bu cavab tamamilə gözlənilməz yerdədir: beynin immun hüceyrələrində.

Tədqiqatçılar yalnız insanlarda mövcud olan və mikroqliyanın — birbaşa beyin toxumasında yaşayan xüsusi immun hüceyrələrinin — davranışına təsir edən geni aşkar ediblər. Əvvəllər mikroqliya bir növ təmizləyici hesab olunurdu: tullantıları yığışdırır, infeksiyalarla mübarizə aparır və ölmüş hüceyrələri utilizasiya edir. Lakin məlum oldu ki, onun rolu bundan qat-qat vacib və daha incədir — xüsusən də beyin yeni formalaşdığı dövrdə.

Alimlər konkret nə tapdılar

Alimlər qrupu müəyyən edib ki, insan mikroqliyası digər primatlarda olmayan bir qabiliyyətə malikdir: bu hüceyrələr inkişaf edən beynin daxilində dörddən səkkizə qədər bölünmə dövrü keçirə bilir. Bu o deməkdir ki, onlar sadəcə mövcud deyil — aktiv şəkildə çoxalır və inkişafın kritik mərhələsində neyron zəncirlərinin qurulmasında iştirak edirlər.

Məhz insana məxsus unikal gen bu prosesi işə salır. O, mikroqliyanın daha uzun müddət aktiv qalmasına və inkişaf edən neyronların siqnallarına daha çevik cavab verməsinə imkan verən zülalı kodlayır. Mahiyyət etibarilə bu gen beynin immun hüceyrələrinə belə bir təlimat verir: «Qal, iştirak et, qur».

Nəticə nədir? Daha mürəkkəb və dəqiq tənzimlənmiş neyron şəbəkələri. Məhz bu şəbəkələr yüksək koqnitiv funksiyaların — abstrakt təfəkkürün, dilin, planlaşdırmanın və problem həllinin — əsasını təşkil edir.

Niyə bu qədər vacibdir

İndiyədək insan intellektinin əksər izahları neyronlara yönəlirdi: onların sayı, əlaqələrin sıxlığı, qabığın ölçüsü. Amma neyronlar hekayənin yalnız bir hissəsidir. Mikroqliya beynin bütün hüceyrələrinin təxminən 10–15%-ni təşkil edir və uzun müddət kölgədə qalıb. Bu kəşf alışılmış mənzərəni alt-üst edir.

«Biz intellekti neyronların xüsusiyyəti kimi düşünməyə öyrəşmişik, — deyirlər tədqiqatçılar. — Amma bəlkə də açar ondadır ki, immun hüceyrələri bu neyronların bir-biri ilə doğru anda birləşməsinə necə kömək edir».

Bu xüsusilə ona görə vacibdir ki, mikroqliya məhz prenatal və erkən postnatal dövrdə aktiv olur — yəni beynin memarlığının bütün ömür boyu üçün formalaşdığı vaxtda. Əgər bu kritik anda mikroqliyanın işi pozularsa, nəticələr uzunmüddətli ola bilər.

Autizm, şizofreniya və başqa hallarla əlaqə

Ən həqiqətən maraqlı hissə məhz burada başlayır. Mikroqliyanın fəaliyyətindəki pozuntular uzun müddətdir bir sıra nevroloji və psixiatrik pozğunluqlarla — o cümlədən autizm spektri pozğunluqları və şizofreniya ilə — əlaqələndirilir. Əgər insana xas unikal gen mikroqliyanın beyni necə formalaşdırmasına təsir edirsə, onda onun mutasiyaları və ya fəaliyyətindəki nasazlıqlar bəzi insanlarda beyin inkişafının niyə fərqli getdiyini izah edə bilər.

Bu o demək deyil ki, alimlər az sonra gen terapiyası ilə intellekti «düzəldəcəklər». Amma bu, insan beyninin niyə müəyyən pozğunluqlara bu qədər həssas, eyni zamanda imkanları baxımından niyə bu qədər müstəsna olduğunu anlamaq üçün yeni pəncərələr açır.

Bu, hazırda sizin üçün nə deməkdir

Bu kəşfdən çıxan praktiki nəticələr hələlik beş bəndlik siyahıya sığmır — elm bu dolaşıq düyünü yenicə açmağa başlayır. Amma artıq indi yadda saxlamağa dəyən məqamlar var:

  • Beyin sağlamlığı yalnız neyronlardan ibarət deyil. İltihab, immun vəziyyət və hətta yuxunun keyfiyyəti mikroqliyanın fəaliyyətinə birbaşa təsir edir. İmmun sisteminə zərər verən şey beyinə də zərər verir.
  • Həyatın ilk illəri kritik əhəmiyyət daşıyır. Əgər mikroqliya uşaqlıqda neyron zəncirlərini formalaşdırırsa, bu dövrdə stress, infeksiyalar və zəif qidalanma koqnitiv qabiliyyətlər üçün uzunmüddətli nəticələr doğura bilər.
  • İltihabəleyhinə həyat tərzi sadəcə dəb deyil. Omeqa-3 yağ turşuları, fiziki aktivlik, keyfiyyətli yuxu və xroniki stressin azaldılması — bütün bunlar mikroqliyanın sağlam fəaliyyətini dəstəkləyir.
  • Mikroqliya elmini izləyin. Bu, hazırda neyroelmin ən qaynar sahələrindən biridir. Yaxın illərdə məhz burada koqnitiv pozğunluqların müalicəsində irəliləyiş yaradan üsullar ortaya çıxa bilər.

Böyük mənzərə

Biz intellekti təbiətdən verilmiş bir şey kimi düşünməyə öyrəşmişik — nə qədər sürətli düşündüyümüzü və nə qədər çox xatırladığımızı müəyyən edən genlər toplusu kimi. Amma reallıq daha mürəkkəb və daha maraqlıdır. İntellekt neyronlar, immun hüceyrələri, mühit və zaman arasında son dərəcə mürəkkəb qarşılıqlı təsirin məhsuludur. Və yalnız bizdə, Homo sapiens-də tapılmış tək bir gen bu quruluşun əsas kərpiclərindən biri ola bilər.

Növbəti dəfə insanın yaradıcılıq, dil və ya abstrakt təfəkkür qabiliyyətinə heyran qalanda xatırlayın: bunun arxasında təkcə neyronlar dayanmır. Orada həm də doğru anda öz işini yalnız insanlara xas şəkildə görmüş kiçik immun hüceyrələri dayanır.