Адамдарда гана бар ген табылды — ал биздин интеллектти түшүндүрөт

Бизди ушунчалык акылдуу кылган эмне? Жооп күтүлбөгөн жерден табылды

Адамдын мээси эмне үчүн биздин эң жакын туугандарыбыз — шимпанзе же гориллаларга караганда ушунчалык күчтүү экени тууралуу суроо окумуштууларды ондогон жылдар бою ойлонтуп келген. Биз ДНК жагынан шимпанзелерге 99% окшошпуз, бирок интеллекттеги айырма абдан чоң. Жаңы ачылыш акыры жооп бериши мүмкүн — жана ал таптакыр күтүлбөгөн жерден табылды: мээнин иммундук клеткаларынан.

Изилдөөчүлөр адамдарда гана бар жана микроглиянын — мээ тканынын ичинде жашаган өзгөчө иммундук клеткалардын — жүрүм-турумуна таасир эткен генди табышты. Мурда микроглияны жөн гана тазалоочулардай көрүшчү: алар калдыктарды тазалайт, инфекциялар менен күрөшөт жана өлгөн клеткаларды жок кылат. Бирок анын ролу мындан кыйла маанилүү жана назик экени, айрыкча мээ жаңыдан калыптанып жаткан мезгилде, аныкталды.

Окумуштуулар так эмнени табышты

Окумуштуулар тобу адамдын микроглиясы башка приматтарда жок жөндөмгө ээ экенин аныкташты: бул клеткалар өнүгүп жаткан мээнин ичинде төрттөн сегизге чейин бөлүнүү циклин өтө алат. Бул алардын жөн гана бар экенин эмес — активдүү көбөйүп, өнүгүүнүн чечүүчү мезгилинде нейрондук чынжырларды курууга катышарын билдирет.

Дал ушул адамдарга мүнөздүү өзгөчө ген бул процессти ишке киргизет. Ал микроглияга узагыраак активдүү болууга жана өнүгүп жаткан нейрондордун сигналдарына ийкемдүүрөөк жооп берүүгө мүмкүндүк берген белокту коддойт. Маңызы боюнча бул ген мээнин иммундук клеткаларына мындай көрсөтмө берет: «Кал, катыш, кур».

Натыйжа кандай? Татаалыраак жана так жөнгө салынган нейрондук тармактар. Дал ошол тармактар жогорку когнитивдик функциялардын — абстракттуу ой жүгүртүүнүн, тилдин, пландоонун жана маселе чечүүнүн — негизин түзөт.

Эмне үчүн бул абдан маанилүү

Ушул убакка чейин адам интеллектин түшүндүргөн теориялардын көбү нейрондорго: алардын санына, байланыштарынын тыгыздыгына, кабыктын көлөмүнө көңүл буруп келген. Бирок нейрондор окуянын бир бөлүгү гана. Микроглия мээдеги бардык клеткалардын болжол менен 10–15% түзөт жана көп убакыт бою көлөкөдө калып келген. Бул ачылыш көнүмүш түшүнүктү түп-тамырынан өзгөртөт.

«Биз интеллектти нейрондордун касиети катары кабыл алууга көнүп калганбыз, — дешет изилдөөчүлөр. — Бирок, балким, ачкыч иммундук клеткалар бул нейрондорго бири-бири менен туура учурда байланышуусуна кандайча жардам береринде жаткандыр».

Бул өзгөчө маанилүү, анткени микроглия дал пренаталдык жана эрте постнаталдык мезгилде активдүү болот — башкача айтканда, мээнин архитектурасы өмүр боюна калыптанган учурда. Эгер ушул чечүүчү учурда микроглиянын иши бузулса, кесепеттери узак мөөнөттүү болушу мүмкүн.

Аутизм, шизофрения жана башкалар менен байланышы

Эң кызыктуу бөлүгү дал ушул жерден башталат. Микроглиянын ишиндеги бузулуулар көптөн бери бир катар неврологиялык жана психиатриялык оорулар менен, анын ичинде аутизм спектриндеги бузулуулар жана шизофрения менен байланыштуу деп эсептелет. Эгер адамдарга гана таандык бул ген микроглиянын мээни кантип калыптандырышына таасир этсе, анда анын мутациялары же ишиндеги мүчүлүштүктөр айрым адамдарда мээнин өнүгүшү эмне үчүн башкача жүрөрүн түшүндүрүшү мүмкүн.

Бул окумуштуулар жакын арада гендик терапиянын жардамы менен интеллектти «оңдойт» дегенди билдирбейт. Бирок бул адам мээси эмне үчүн айрым бузулууларга ушунчалык алсыз, ошол эле учурда мүмкүнчүлүктөрү боюнча ушунчалык өзгөчө экенин түшүнүүгө жаңы жол ачат.

Бул сиз үчүн азыр эмнени билдирет

Бул ачылыштан чыгуучу практикалык жыйынтыктар азырынча беш пункттан турган тизмеге батпайт — илим бул татаал түйүндү эми гана чечмелей баштады. Бирок азыртан эле көңүлгө түйө турган нерселер бар:

  • Мээнин ден соолугу — бул нейрондор гана эмес. Сезгенүү, иммундук абал жана ал тургай уйкунун сапаты микроглиянын ишине түздөн-түз таасир этет. Иммундук системага зыян келтирген нерсе мээге да зыян келтирет.
  • Жашоонун алгачкы жылдары өтө маанилүү. Эгер микроглия балалыкта нейрондук чынжырларды калыптандырса, анда бул мезгилдеги стресс, инфекциялар жана начар тамактануу когнитивдик жөндөмдөр үчүн узак мөөнөттүү кесепеттерге алып келиши мүмкүн.
  • Сезгенүүгө каршы жашоо образы — жөн гана мода эмес. Омега-3 май кислоталары, дене активдүүлүгү, сапаттуу уйку жана өнөкөт стрессти азайтуу — мунун баары микроглиянын дени сак ишин колдойт.
  • Микроглия тууралуу илимди байкап туруңуз. Бул азыр нейроилимдеги эң кызуу багыттардын бири. Жакынкы жылдары дал ушул жерде когнитивдик бузулууларды дарылоонун жаңычыл ыкмалары пайда болушу мүмкүн.

Чоң сүрөт

Биз интеллектти табияттан берилген нерсе катары — канчалык тез ой жүгүртөрүбүздү жана канча нерсени эстеп кала аларыбызды аныктаган гендердин жыйындысы катары кабыл алууга көнгөнбүз. Бирок чындык татаалыраак жана кызыгыраак. Интеллект — нейрондордун, иммундук клеткалардын, чөйрөнүн жана убакыттын өтө татаал өз ара аракетинин жемиши. Ал эми Homo sapiens түрүндө бизде гана табылган жалгыз ген бул курулуштагы негизги кирпичтердин бири болушу мүмкүн.

Кийинки жолу адамдын чыгармачылыкка, тилге же абстракттуу ой жүгүртүүгө жөндөмүнө таң калганда, эсиңизге салыңыз: мунун артында нейрондор гана турбайт. Ошол жерде керектүү учурда өз ишин адамдарга гана мүнөздүү жол менен аткарган кичинекей иммундук клеткалар да турат.