Er is een gen gevonden dat alleen bij mensen voorkomt — en het verklaart onze intelligentie
Er is een gen gevonden dat alleen bij mensen voorkomt — en het verklaart onze intelligentie
De vraag waarom het menselijk brein zoveel krachtiger is dan dat van onze naaste verwanten — chimpansees en gorilla’s — houdt wetenschappers al tientallen jaren bezig. We delen 99% van ons DNA met chimpansees, maar het verschil in intelligentie is enorm. Een nieuwe ontdekking kan daar eindelijk een antwoord op geven — en dat antwoord bevindt zich op een volkomen onverwachte plek: in de immuuncellen van de hersenen.
Onderzoekers hebben een gen ontdekt dat uitsluitend bij mensen voorkomt en het gedrag beïnvloedt van microglia — speciale immuuncellen die rechtstreeks in het hersenweefsel leven. Vroeger werd microglia gezien als een soort schoonmaakdienst: ze ruimen afval op, bestrijden infecties en verwijderen afgestorven cellen. Maar nu blijkt dat hun rol veel belangrijker en subtieler is — vooral in de periode waarin het brein zich nog vormt.
Wat wetenschappers precies hebben ontdekt
Een onderzoeksteam stelde vast dat menselijke microglia over een vermogen beschikken dat andere primaten niet hebben: deze cellen kunnen zich vier tot acht keer delen binnen het zich ontwikkelende brein. Dat betekent dat ze niet alleen aanwezig zijn — ze vermenigvuldigen zich actief en nemen deel aan de opbouw van neurale netwerken in een kritieke ontwikkelingsfase.
Juist dit unieke menselijke gen zet dat proces in gang. Het codeert voor een eiwit dat microglia in staat stelt langer actief te blijven en flexibeler te reageren op signalen van zich ontwikkelende neuronen. In wezen geeft dit gen de immuuncellen van de hersenen de instructie: ‘Blijf, neem deel, bouw’.
Het resultaat? Complexere en nauwkeuriger afgestemde neurale netwerken. Precies de netwerken die ten grondslag liggen aan hogere cognitieve functies — abstract denken, taal, plannen en probleemoplossing.
Waarom dit zo belangrijk is
Tot nu toe richtten de meeste verklaringen voor menselijke intelligentie zich op neuronen: hun aantal, de dichtheid van hun verbindingen, de grootte van de cortex. Maar neuronen zijn slechts een deel van het verhaal. Microglia vormen ongeveer 10–15% van alle hersencellen en bleven lange tijd onderbelicht. Deze ontdekking zet het vertrouwde beeld op zijn kop.
‘We zijn gewend intelligentie te zien als een eigenschap van neuronen,’ zeggen de onderzoekers. ‘Maar misschien ligt de sleutel in de manier waarop immuuncellen deze neuronen helpen om zich op het juiste moment met elkaar te verbinden.’
Dat is vooral belangrijk omdat microglia juist actief zijn in de prenatale en vroege postnatale periode — dus wanneer de architectuur van het brein voor het hele leven wordt vastgelegd. Als iets het functioneren van microglia op dat kritieke moment verstoort, kunnen de gevolgen langdurig zijn.
De link met autisme, schizofrenie en meer
Hier begint het werkelijk fascinerende deel. Verstoringen in de werking van microglia worden al lang in verband gebracht met verschillende neurologische en psychiatrische aandoeningen — waaronder autismespectrumstoornissen en schizofrenie. Als dit unieke menselijke gen beïnvloedt hoe microglia het brein vormen, dan kunnen mutaties of storingen in dit gen verklaren waarom de hersenontwikkeling bij sommige mensen anders verloopt.
Dat betekent niet dat wetenschappers binnenkort intelligentie met gentherapie zullen ‘repareren’. Maar het opent wel nieuwe mogelijkheden om te begrijpen waarom het menselijk brein zo kwetsbaar is voor bepaalde stoornissen — en tegelijk zo uitzonderlijk in zijn mogelijkheden.
Wat dit nu al voor u betekent
De praktische conclusies van deze ontdekking laten zich voorlopig nog niet samenvatten in een lijst van vijf punten — de wetenschap begint deze wirwar pas net te ontrafelen. Maar dit kunt u nu al meenemen:
- Hersengezondheid draait niet alleen om neuronen. Ontsteking, immuunstatus en zelfs slaapkwaliteit beïnvloeden rechtstreeks de werking van microglia. Wat schadelijk is voor het immuunsysteem, is ook schadelijk voor het brein.
- De vroege levensjaren zijn cruciaal. Als microglia in de kindertijd neurale netwerken vormen, dan kunnen stress, infecties en slechte voeding in die periode langdurige gevolgen hebben voor cognitieve vermogens.
- Een ontstekingsremmende leefstijl is geen modegril. Omega-3-vetzuren, lichaamsbeweging, goede slaap en het beperken van chronische stress ondersteunen allemaal een gezonde werking van microglia.
- Volg de wetenschap rond microglia. Dit is momenteel een van de meest veelbelovende gebieden binnen de neurowetenschap. De komende jaren kunnen juist hier doorbraken ontstaan in de behandeling van cognitieve stoornissen.
Het grotere geheel
We zijn gewend intelligentie te zien als iets aangeborens — een verzameling genen die bepaalt hoe snel we denken en hoeveel we onthouden. Maar de werkelijkheid is complexer en interessanter. Intelligentie is het product van een uiterst ingewikkeld samenspel tussen neuronen, immuuncellen, omgeving en tijd. En één enkel gen, dat alleen bij ons, Homo sapiens, is aangetroffen, kan een van de sleutelstenen in dat bouwwerk zijn.
De volgende keer dat u zich verwondert over het menselijke vermogen tot creativiteit, taal of abstract denken, bedenk dan: daarachter zitten niet alleen neuronen. Ook kleine immuuncellen spelen een rol — cellen die op het juiste moment precies deden wat alleen bij mensen mogelijk is.