Բանականության տեսակները․ ինչ է ասում գիտությունը մտքի տարբեր տեսակների մասին
Հոգեբանները համաձայն են գլխավոր հարցում․ բանականությունը մեկ ունակություն չէ, այլ մի քանի փոխկապակցված ունակությունների ամբողջություն։ Դասական մոդելը առանձնացնում է երկու հիմնական տեսակ՝ հոսուն (նոր խնդիրներ «զրոյից» լուծելու ունակություն) և բյուրեղացված (կուտակված գիտելիք և փորձ)։ Այս երկու տեսակները լավ վերարտադրվում են հետազոտություններում և հիմք են կազմում IQ թեստերի մեծ մասի համար։ Մնացած դասակարգումները հետաքրքիր են, բայց վիճելի։
Երկու տեսակ, որոնք ճանաչում է գիտնականների մեծ մասը
Հոգեբան Ռեյմոնդ Քեթելը այս մոդելն առաջարկել էր դեռ 1940-ականներին, և այն դիմացել է տասնամյակների ստուգումներին։
Հոսուն բանականություն (Fluid intelligence)
Մտածելու, օրինաչափություններ նկատելու և անծանոթ խնդիրներ լուծելու ունակություն՝ առանց հենվելու արդեն հայտնիի վրա։ Հենց սա են չափում Ռեյվենի մատրիցաները և ոչ վերբալ ենթաթեստերի մեծ մասը։ Հոսուն բանականությունը գագաթնակետին է հասնում մոտավորապես 20–25 տարեկանում, ապա աստիճանաբար նվազում է։
Բյուրեղացված բանականություն (Crystallized intelligence)
Կուտակված գիտելիք, բառապաշար, յուրացված կանոնները կիրառելու կարողություն։ Այն աճում է ամբողջ կյանքի ընթացքում և շատ մարդկանց մոտ առավելագույնին հասնում է 60 տարեկանից հետո։ Այդ պատճառով փորձառու մասնագետը հաճախ գերազանցում է երիտասարդին կիրառական խնդիրներում, նույնիսկ եթե զիջում է նոր տեղեկատվության մշակման արագությամբ։
Միասին այս երկու բաղադրիչները բացատրում են ստանդարտացված թեստերի արդյունքների տատանման մեծ մասը։
Գարդների բազմակի բանականության տեսությունը
1983 թվականին հոգեբան Հովարդ Գարդներն առաջարկեց մի մոդել, որը շատ հայտնի դարձավ, հատկապես մանկավարժության մեջ։ Սկզբում նա առանձնացրեց բանականության 7 տեսակ, ավելի ուշ ավելացրեց ութերորդը։
| Տեսակ | Էությունը |
|---|---|
| Լեզվական | Բառի հետ աշխատանք՝ խոսք, գրություն, փաստարկում |
| Տրամաբանական-մաթեմատիկական | Թվեր, տրամաբանություն, վերացական օրինաչափություններ |
| Տարածական | Պատկերներ, սխեմաներ, տարածության մեջ կողմնորոշում |
| Երաժշտական | Ռիթմ, տեմբր, մեղեդի |
| Մարմնա-կինեստետիկ | Մարմնի վերահսկում, շարժումների ճշգրտություն |
| Նատուրալիստական | Կենդանի աշխարհի դասակարգում, բնական օրինաչափություններ |
| Միջանձնային | Այլ մարդկանց հասկանալը, էմպատիա |
| Ներհոգեկան | Ինքն իրեն, իր շարժառիթներն ու հույզերը հասկանալը |
Գաղափարը գրավիչ է․ յուրաքանչյուրը խելացի է իր ձևով։ Բայց այն ունի լուրջ խնդիր։ Հոգեմետրիայով զբաղվող մասնագետների մեծ մասը Գարդների տեսությունը խիստ իմաստով գիտականորեն հիմնավորված չի համարում․ դրա բաղադրիչները թույլ են օպերացիոնալացված, իսկ կանխատեսող ուժը վերահսկվող հետազոտություններում ցածր է։ Տեսության քննադատությունը կարելի է գտնել դրա Վիքիպեդիայի հոդվածում — այնտեղ ներկայացված են թե՛ կողմնակիցների, թե՛ ընդդիմախոսների դիրքորոշումները։
Սա չի նշանակում, որ Գարդները ամեն ինչում սխալ է։ Այն միտքը, որ երաժշտական կամ շարժողական ունակությունները առանձին կոգնիտիվ համակարգեր են, ուշադրության արժանի է։ Պարզապես հոգեմետրիայի տեսանկյունից դրանք «բանականության տեսակներ» անվանելն ամբողջովին ճշգրիտ չէ։
Սթերնբերգի տրիարխիկ տեսությունը
Ռոբերտ Սթերնբերգն առաջարկեց բանականության երեք տեսակ, որոնք, իր կարծիքով, հավասարապես կարևոր են կյանքի հաջողության համար․
- Վերլուծական — այն, ինչ ավանդաբար չափում են IQ թեստերը՝ տրամաբանություն, վերլուծություն, խնդիրների լուծում։
- Ստեղծագործական — ոչ ստանդարտ լուծումներ գտնելու, ակնհայտից դուրս մտածելու կարողություն։
- Գործնական — «փողոցային» խելք՝ իրական իրավիճակներին հարմարվելու, համոզելու, պայմանավորվելու կարողություն։
Սթերնբերգը քննադատում է ավանդական IQ թեստերը, քանի որ դրանք չափում են միայն վերլուծական բաղադրիչը։ Նրա դիրքորոշումը մասամբ աջակցություն է ստանում, բայց հենց տրիարխիկ մոդելն էլ մնում է քննարկման առարկա․ «գործնական բանականությունը» անձնային հատկանիշներից առանձին չափելն ավելի բարդ դուրս եկավ, քան թվում էր։
Էմոցիոնալ բանականություն․ առանձին տեսակ, թե՞ այլ բան
«Էմոցիոնալ բանականություն» (EI կամ EQ) տերմինը 1990 թվականին ներմուծեցին Փիթեր Սալովեյը և Ջոն Մայերը՝ որպես հույզերը ընկալելու, հասկանալու և կառավարելու ունակություն։ Ավելի ուշ այն հանրահռչակեց Դենիել Գոլմանը՝ սահմանմանը ավելացնելով բազմաթիվ անձնային հատկանիշներ։
Այստեղ կարևոր է տարբերակել երկու մոտեցում․
- Ունակությունների մոդելը (Մայեր — Սալովեյ — Կարուզո) EI-ն դիտարկում է որպես իրական կոգնիտիվ ունակություն, որը կարելի է չափել օբյեկտիվ առաջադրանքներով։ Հետազոտության համար առավել հարմար հենց այս տարբերակն է։
- Խառը մոդելները (Գոլման և ուրիշներ) ներառում են մոտիվացիա, ինքնագնահատական, հաղորդակցական հմտություններ։ Ըստ էության, դրանք նկարագրում են անձնավորությունը, ոչ թե բանականությունը խիստ իմաստով։
Թե որքանով է EI-ն կանխատեսում կյանքի հաջողությունը սովորական IQ-ից անկախ, ակտիվորեն ուսումնասիրվում է։ Արդյունքները միանշանակ չեն․ որոշ մասնագիտական ոլորտներում դրա ներդրումը նշանակալի է, մյուսներում՝ նվազագույն։
Ինչ են իրականում չափում IQ թեստերը
Ստանդարտ IQ թեստերը՝ ինչպիսիք են WAIS-ը (Վեքսլերի բանականության սանդղակը մեծահասակների համար) կամ Ռեյվենի թեստը, առաջին հերթին գնահատում են հոսուն և մասամբ բյուրեղացված բանականությունը։ Դրանք չեն չափում երաժշտականությունը, էմպատիան կամ գործնական ճարպկությունը։
Սա թերություն չէ, այլ գիտակցված ընտրություն․ հենց այս բաղադրիչներն են լավագույնս ենթարկվում ստանդարտացման և կայուն կապ են ցույց տալիս ակադեմիական ձեռքբերումների, սովորելու ունակության և մի շարք մասնագիտական արդյունքների հետ։ IQ սանդղակի միջին արժեքը 100 է, ստանդարտ շեղումը՝ 15։ Սա նշանակում է, որ մարդկանց մոտ 68%-ը հավաքում է 85-ից 115 միավոր։
Եթե ցանկանում եք ստանալ թվային կողմնորոշիչ ձեր կոգնիտիվ ունակությունների վերաբերյալ, կարող եք անցնել թեստ IQMeter-ում — այն կառուցված է ոչ վերբալ մատրիցային առաջադրանքների վրա, որոնք նվազագույն չափով են կախված կրթությունից և լեզվից։
Ինչու չկա միասնական դասակարգում
Հոգեբանները մինչ օրս վիճում են, որովհետև «բանականություն» հասկացությունը միաժամանակ ներառում է մի քանի հարց․ ինչն է պետք չափել, ինչպես չափել և ինչն է համարել «հաջողություն»։ Այս հարցերին տարբեր պատասխանները տալիս են տարբեր մոդելներ։
Այն, ինչում մեծ մասը համաձայն է․
- Գոյություն ունի բանականության ընդհանուր գործոն (g), որը դրսևորվում է բոլոր կոգնիտիվ առաջադրանքներում։
- Դրա վերևում կան հատուկ ունակություններ՝ վերբալ, տարածական, տեղեկատվության մշակման արագություն։
- Էմոցիոնալ, ստեղծագործական և գործնական ունակությունները իրական են, բայց դրանց կապը «բանականության» հետ նեղ իմաստով մնում է քննարկման առարկա։
Հաճախ տրվող հարցեր
Քանի՞ տեսակ բանականություն կա
Կախված է տեսությունից։ Քեթելը առանձնացնում էր 2 հիմնական տեսակ (հոսուն և բյուրեղացված), Սթերնբերգը՝ 3, Գարդները՝ 8։ Ընդհանուր ընդունված մեկ թիվ չկա․ հոգեմետրիկները ավելի հաճախ աշխատում են բազմագործոն մոդելներով, ոչ թե կոշտ կատեգորիաներով։
Հնարավո՞ր է լինել խելացի, բայց ունենալ ցածր IQ
Եթե «խելացի» բառը հասկանալ լայն իմաստով՝ այո։ IQ թեստերը չափում են կոնկրետ կոգնիտիվ ունակություններ, առաջին հերթին տրամաբանական-վերլուծականը։ Բարձր գործնական կամ սոցիալական բանականություն ունեցող մարդը կարող է ստանդարտ թեստում միջին միավոր ստանալ։
Ճի՞շտ է, որ յուրաքանչյուր մարդու մոտ կա բանականության մեկ առաջատար տեսակ
Սա հանրահայտ գաղափար է, որը գալիս է Գարդների տեսությունից, բայց տվյալները դա միանշանակ չեն հաստատում։ Մարդկանց մեծ մասի կոգնիտիվ ունակությունները փոխկապակցված են․ նա, ով լավ է կատարում վերբալ առաջադրանքները, սովորաբար ավելի լավ է կատարում նաև տարածականը։ Արտահայտված «մասնագիտացումը» հանդիպում է, բայց ավելի շուտ բացառություն է։
Կա՞ կապ էմոցիոնալ բանականության և սովորական IQ-ի միջև
Հետազոտություններում EI-ի (ունակությունների մոդելում) և IQ-ի միջև կորելյացիան փոքր է, բայց դրական։ Սա ցույց է տալիս, որ դրանք կապված են, բայց չափում են տարբեր բաներ։ Բարձր IQ-ն չի երաշխավորում բարձր EI և հակառակը։
Ի՞նչ է նշանակում «ընդհանուր բանականություն» (g գործոն)
Սա վիճակագրորեն առանձնացվող ընդհանուր բաղադրիչ է, որը բացատրում է բոլոր կոգնիտիվ թեստերում արդյունքների մի մասը։ Բարձր g ունեցող մարդը միջինում ավելի լավ է գլուխ հանում և՛ մաթեմատիկայից, և՛ ընթերցանությունից, և՛ տարածական առաջադրանքներից։ g-ի բնույթը՝ գենետիկական է, նեյրոնային, թե այլ բան, մինչև վերջ պարզված չէ։