Интеллекттин түрлөрү: акылдын ар кандай типтери жөнүндө илим эмне дейт
Психологдор негизги нерсеге макул: интеллект — бул бир эле жөндөм эмес, өз ара байланышкан бир нече жөндөмдүн жыйындысы. Классикалык модель эки негизги түрдү бөлөт — текучий (жаңы тапшырмаларды «нөлдөн» чечүү) жана кристаллдашкан (топтолгон билим жана тажрыйба). Бул эки түр изилдөөлөрдө жакшы кайталанат жана көпчүлүк IQ-тесттердин негизин түзөт. Калган классификациялар кызыктуу, бирок талаштуу.
Көпчүлүк окумуштуулар тааныган эки түр
Психолог Реймонд Кеттелл бул моделди 1940-жылдары эле сунуштаган, жана ал ондогон жылдык текшерүүлөргө туруштук берген.
Текучий интеллект (Fluid intelligence)
Ой жүгүртүү, мыйзамченемдерди көрүү жана тааныш эмес тапшырмаларды мурдагы билимиңизге таянбастан чечүү жөндөмү. Дал ушуну Равен матрицалары жана көпчүлүк вербалдык эмес субтесттер өлчөйт. Текучий интеллект болжол менен 20–25 жашта чокусуна жетип, андан кийин акырындап төмөндөйт.
Кристаллдашкан интеллект (Crystallized intelligence)
Топтолгон билим, сөз байлыгы, өздөштүрүлгөн эрежелерди колдоно билүү. Ал өмүр бою өсөт жана көп адамдарда 60 жаштан кийин эң жогорку деңгээлге жетет. Ошондуктан тажрыйбалуу адис жаңы маалыматты иштетүү ылдамдыгы жагынан жаш адистен артта калса да, колдонмо тапшырмаларда көп учурда андан озуп кетет.
Бул эки компонент бирге стандартташтырылган тесттердеги жыйынтыктардын дисперсиясынын чоң бөлүгүн түшүндүрөт.
Гарднердин көптүк интеллект теориясы
1983-жылы психолог Говард Гарднер абдан популярдуу болгон, айрыкча педагогикада кеңири жайылган моделди сунуштаган. Ал башында интеллекттин 7 түрүн бөлүп көрсөтүп, кийин сегизинчисин кошкон.
| Түрү | Маңызы |
|---|---|
| Лингвистикалык | Сөз менен иштөө: сүйлөө, жазуу, жүйө келтирүү |
| Логикалык-математикалык | Сандар, логика, абстракттуу мыйзамченемдер |
| Кеңистик | Элестер, схемалар, мейкиндикте багыт алуу |
| Музыкалык | Ритм, тембр, обон |
| Денелик-кинестетикалык | Денени башкаруу, кыймылдын тактыгы |
| Натуралисттик | Тирүү дүйнөнү классификациялоо, табигый мыйзамченемдер |
| Инсандар аралык | Башкаларды түшүнүү, эмпатия |
| Ички инсандык | Өзүн, өзүнүн түрткүлөрүн жана эмоцияларын түшүнүү |
Идея жагымдуу: ар ким өзүнчө акылдуу. Бирок анын олуттуу көйгөйү бар. Көпчүлүк психометрик адистер Гарднердин теориясын катуу илимий мааниде негизделген деп эсептешпейт: анын компоненттери начар операционалдаштырылган, ал эми көзөмөлдөнгөн изилдөөлөрдөгү божомолдоо күчү төмөн. Теориянын сынын Википедиядагы макаласынан табууга болот — анда жактоочулардын да, каршы тараптын да позициялары келтирилген.
Бул Гарднер бардык жагынан жаңылган дегенди билдирбейт. Музыкалык же кыймыл жөндөмдөрү өзүнчө когнитивдик системалар болушу мүмкүн деген ой көңүл бурууга татыктуу. Болгону психометрика көз карашынан аларды «интеллекттин түрлөрү» деп атоо толук так эмес.
Стернбергдин триархиялык теориясы
Роберт Стернберг жашоодогу ийгилик үчүн бирдей маанилүү деп эсептеген интеллекттин үч түрүн сунуштаган:
- Аналитикалык — салттуу IQ-тесттер өлчөгөн нерсе: логика, анализ, тапшырма чечүү.
- Чыгармачыл — стандарттуу эмес чечимдерди табуу, ачык көрүнгөндүн чегинен тышкары ой жүгүртүү жөндөмү.
- Практикалык — «турмуштук» акыл: реалдуу кырдаалдарга ыңгайлашуу, ынандыруу, сүйлөшө билүү жөндөмү.
Стернберг салттуу IQ-тесттер аналитикалык компонентти гана өлчөйт деп сындайт. Анын позициясы жарым-жартылай колдоо тапканы менен, триархиялык модель өзү да талаштуу бойдон калууда — «практикалык интеллектти» инсандык сапаттардан өзүнчө өлчөө ойлогондон кыйыныраак болуп чыккан.
Эмоционалдык интеллект: өзүнчө түрбү же башка нерсеби?
«Эмоционалдык интеллект» (EI же EQ) терминин Питер Саловей менен Жон Майер 1990-жылы киргизген — эмоцияларды кабыл алуу, түшүнүү жана башкаруу жөндөмү катары. Кийин Дэниел Гоулман аны популярдаштырып, аныктамага көптөгөн инсандык сапаттарды кошкон.
Бул жерде эки ыкманы айырмалоо маанилүү:
- Жөндөмдүк модель (Майер — Саловей — Карузо) EIди объективдүү тапшырмалар менен өлчөөгө боло турган реалдуу когнитивдик жөндөм катары карайт. Изилдөөгө эң ылайыктуусу ушул версия.
- Аралаш моделдер (Гоулман жана башкалар) мотивацияны, өзүн-өзү баалоону, коммуникациялык көндүмдөрдү камтыйт. Чынында алар катуу маанидеги интеллектти эмес, инсанды сүрөттөйт.
EI кадимки IQдан көзкарандысыз түрдө жашоодогу ийгиликти канчалык алдын ала айта алары активдүү изилденүүдө. Жыйынтыктар бир маанилүү эмес: айрым кесиптик тармактарда анын салымы олуттуу, башкаларында — минималдуу.
IQ-тесттер чындап эмнени өлчөйт
WAIS (чоңдор үчүн Векслер интеллект шкаласы) же Равен тести сыяктуу стандарттуу IQ-тесттер биринчи кезекте текучий жана жарым-жартылай кристаллдашкан интеллектти баалайт. Алар музыкалуулукту, эмпатияны же практикалык тапкычтыкты өлчөбөйт.
Бул кемчилик эмес, аң-сезимдүү тандоо: дал ушул компоненттер стандартташтырууга эң жакшы көнөт жана академиялык жетишкендиктер, үйрөнүү жөндөмү жана бир катар кесиптик натыйжалар менен туруктуу байланыш көрсөтөт. IQ шкаласы боюнча орточо көрсөткүч 100гө, стандарттык четтөө 15ке барабар. Бул адамдардын болжол менен 68%ы 85тен 115ке чейинки упай топтойт дегенди билдирет.
Эгер когнитивдик жөндөмдөрүңүз боюнча сандык багыт алгыңыз келсе, IQMeter'де тесттен өтсөңүз болот — ал билимге жана тилге минималдуу көз каранды болгон вербалдык эмес матрицалык тапшырмаларга негизделген.
Эмне үчүн бирдиктүү классификация жок
Психологдор дагы эле талашып келишет, анткени «интеллект» түшүнүгү дароо бир нече суроону камтыйт: так эмнени өлчөө керек, кантип өлчөө керек жана эмнени «ийгилик» деп эсептөө керек. Бул суроолорго ар башка жооптор ар башка моделдерди берет.
Көпчүлүк макул болгон нерселер:
- Интеллекттин бардык когнитивдик тапшырмаларда көрүнгөн жалпы фактору (g) бар.
- Анын үстүндө өзгөчө жөндөмдөр бар — вербалдык, кеңистик, маалыматты иштетүү ылдамдыгы.
- Эмоционалдык, чыгармачыл жана практикалык жөндөмдөр реалдуу, бирок алардын «интеллектке» тар мааниде болгон мамилеси талкуу предмети бойдон калууда.
Көп берилүүчү суроолор
Интеллекттин канча түрү бар?
Теорияга жараша. Кеттелл 2 негизги түрдү (текучий жана кристаллдашкан), Стернберг — 3, Гарднер — 8 түрдү бөлгөн. Жалпы кабыл алынган бирдиктүү сан жок: психометриктер көбүнчө катуу категориялар менен эмес, көп факторлуу моделдер менен иштешет.
Акылдуу болуп, бирок IQ төмөн болушу мүмкүнбү?
Эгер «акылдуу» дегенди кең мааниде түшүнсөк — ооба. IQ-тесттер конкреттүү когнитивдик жөндөмдөрдү, биринчи кезекте логикалык-аналитикалык жөндөмдөрдү өлчөйт. Практикалык же социалдык интеллекти жогору адам стандарттуу тестте орточо упай көрсөтүшү мүмкүн.
Ар бир адамда интеллекттин бир башкы түрү болот деген чынбы?
Бул Гарднер теориясынан чыккан популярдуу идея, бирок маалыматтар аны бир мааниде ырастабайт. Көпчүлүк адамдарда когнитивдик жөндөмдөр өз ара корреляцияланат: вербалдык тапшырмаларды жакшы аткарган адам, эреже катары, кеңистик тапшырмаларды да жакшыраак аткарат. Ачык «адистешүү» кездешет, бирок ал көбүрөөк өзгөчө учур.
Эмоционалдык интеллект кадимки IQ менен байланыштуубу?
Изилдөөлөрдө EI (жөндөмдүк модель боюнча) менен IQ ортосундагы корреляция чакан, бирок оң. Бул алардын байланыштуу экенин, бирок ар башка нерселерди өлчөй турганын көрсөтөт. Жогорку IQ жогорку EIге кепил болбойт, жана тескерисинче.
«Жалпы интеллект» (g фактору) эмнени билдирет?
Бул бардык когнитивдик тесттердеги жыйынтыктардын бир бөлүгүн түшүндүргөн статистикалык жактан бөлүнүп чыккан жалпы компонент. g көрсөткүчү жогору адам орточо эсеп менен математикада да, окууда да, кеңистик тапшырмаларда да жакшыраак иштейт. gнин табияты — генетикалыкпы, нейрондукпу же башкабы — азырынча толук аныктала элек.