Alimlər beyində 539 gizli sahə aşkar etdilər — bu, hər şeyi dəyişir

100 il ərzində olmayan xəritə

Təsəvvür edin ki, siz bütün ömrünüz boyu bir şəhəri metro sxemi ilə öyrənmisiniz — və birdən kimsə sizə hər dalan, park və yeraltı tunellə birlikdə tam peyk görüntüsünü göstərir. İnsan beyninin tarixdə ilk üçölçülü lipid xəritəsini yenicə əldə etmiş neyrobioloqlar təxminən belə hiss edirlər. Və onların gördükləri adi mənzərəni alt-üst edib.

Beynəlxalq alimlər qrupu beyində 539 ayrı sahə aşkar edib — hər birinin yağların, yəni lipidlərin, özünəməxsus kimyəvi tərkibi var. Bu, sadəcə gözəl şəkil deyil: söhbət həmişə mövcud olmuş, lakin elm üçün görünməz qalmış tamamilə yeni bir təşkilatlanma qatından gedir.

Yağları niyə ümumiyyətlə xəritələşdirmək lazımdır?

Əksər insanlar beyni elektrik şəbəkəsi kimi düşünür — neyronlar, sinapslar, siqnallar. Amma beynin quru çəkisinin təxminən 60%-ni lipidlər təşkil edir. Bu, sadəcə tikinti materialı deyil. Yağlar siqnalın nə qədər sürətlə ötürüldüyünü, neyronların mielin qişasının necə formalaşdığını, hüceyrələrin iltihaba necə reaksiya verdiyini və hətta necə qocaldığını müəyyən edir.

Bu tədqiqata qədər beynin hansı hissəsində hansı lipidin yerləşdiyi və onun tərkibi dəyişəndə nə baş verdiyi barədə sistemli anlayışımız yox idi. İndi isə var.

539 sahə: bu praktikada nə deməkdir?

Alimlər beynin bütün həcmi üzrə yüzlərlə lipid növünün paylanmasını sözün həqiqi mənasında “şəkilə çəkmək” üçün kütlə-spektrometrik vizuallaşdırma texnologiyasından istifadə ediblər. Nəticə — özünəməxsus lipid “barmaq izləri” olan 539 sahədir.

Bu sahələrin bəziləri yaxşı məlum anatomik strukturlarla üst-üstə düşür. Digərləri isə yox. Bu o deməkdir ki, beynin kimyası onun fiziki anatomiyasından fərqli şəkildə təşkil olunub. Deməli, beyin düşündüyümüzdən daha mürəkkəbdir — və bu, metafora deyil.

Bunun vacibliyi budur:

  • Altsheymer xəstəliyi. Lipid mübadiləsinin pozulmaları uzun müddətdir bu xəstəliklə əlaqələndirilir. İndi tədqiqatçıların əlində xəritə var — onlar demensiya zamanı məhz hansı sahələrdə və hansı yağların dəyişdiyini dəqiq müəyyən edə bilərlər.
  • Dağınıq skleroz. Mielinin dağılması ilk növbədə lipid fəlakətidir. Yeni xəritə müalicə hədəflərinin axtarışı üçün koordinatlar verir.
  • Psixi pozuntular. Depressiya, şizofreniya, bipolyar pozuntu — bunların hamısı neyron membranlarındakı dəyişikliklərlə bağlıdır. Membranlar isə lipidlərdir.

İntellekt və yağlar: gözlənilməz əlaqə

İntellektlə maraqlanan auditoriya üçün burada xüsusilə cəlbedici bir məqam var. Neyron ötürülməsinin sürəti fluid intellekt deyilən anlayışın — yeni tapşırıqları həll etmək, sürətli və çevik düşünmək qabiliyyətinin — əsas amillərindən biridir. Bu sürət isə birbaşa neyronların mielin qişasının keyfiyyətindən asılıdır. Mielin demək olar ki, təmiz lipiddir.

Başqa sözlə, beyninizdəki yağların tərkibi qismən nə qədər sürətli düşündüyünüzü müəyyən edir. Və indi ilk dəfə bu əlaqəni cərrahi dəqiqliklə öyrənməyə imkan verən xəritə var.

Bu, adi insan üçün nəyi dəyişir?

Hələlik bu, fundamental elmdir — həblərə və terapiyalara qədər hələ çox var. Amma bu kəşfin artıq indi də tam praktik ölçüsü var.

  • Qidalanma önəmlidir. Omeqa-3 yağ turşuları, yumurta və balıqdan alınan fosfolipidlər, xolin — bunların hamısı beyin lipidləri üçün tikinti bloklarıdır. Yeni xəritə alimlərə hansı sahələrin və funksiyaların pəhrizə reaksiya verdiyini yoxlamaq imkanı verəcək.
  • Yaş lipid tərkibini dəyişir. Xəritənin tətbiqlərindən biri beynin molekulyar səviyyədə necə qocaldığını izləmək və bu prosesi yavaşlatmağın yollarını axtarmaqdır.
  • Dərmanlar daha dəqiq olacaq. Bir çox preparat zəif işləyir, çünki beyin vahid mühit kimi qəbul olunur. İndi farmakoloqlar konkret sahələri “nişan ala” biləcəklər.

Şüurun gizli memarlığı

Bu kəşfdə fəlsəfi baxımdan valehedici bir şey var. Biz düşünməyə öyrəşmişik ki, beyin az-çox öyrənilib — neyronlar, paylar, qabıq zonaları. Amma məlum olur ki, bu anatomiyanın altında xəbərsiz olduğumuz bütöv paralel kimyəvi təşkilatlanma dünyası gizlənir.

539 sahə. Hər birinin öz molekulyar şəxsiyyəti var. Və onların hamısı birlikdə hansısa şəkildə düşüncələri, xatirələri, qərarları və özünü dərk etməni yaradır.

Əgər bu, öz şüurumuz haqqında hələ nə qədər az bildiyimizi düşünmək üçün səbəb deyilsə — bəs nədir?