Wetenschappers vonden 539 verborgen zones in de hersenen — en dat verandert alles
De kaart die er 100 jaar lang niet was
Stel u voor dat u een stad uw hele leven alleen via een metrokaart hebt bestudeerd — en dat iemand u dan ineens een volledig satellietbeeld laat zien, met elke steeg, elk park en elke ondergrondse tunnel. Zo voelen neurobiologen zich ongeveer nu zij voor het eerst in de geschiedenis een driedimensionale lipidenkaart van het menselijk brein hebben gekregen. En wat zij zagen, zet het vertrouwde beeld op zijn kop.
Een internationaal team van wetenschappers ontdekte in het brein 539 afzonderlijke zones — elk met een unieke chemische samenstelling van vetten, ofwel lipiden. Dit is niet zomaar een fraaie afbeelding: het gaat om een volledig nieuwe organisatielaag die er altijd al was, maar voor de wetenschap onzichtbaar bleef.
Waarom vetten überhaupt in kaart brengen?
De meeste mensen zien het brein als een elektrisch netwerk — neuronen, synapsen, signalen. Maar ongeveer 60% van het droge gewicht van het brein bestaat uit lipiden. Dat is niet alleen bouwmateriaal. Vetten bepalen hoe snel een signaal wordt doorgegeven, hoe de myelineschede van neuronen wordt gevormd, hoe cellen op ontsteking reageren en zelfs hoe zij verouderen.
Vóór dit onderzoek hadden we geen systematisch begrip van waar in het brein een bepaald lipide zich bevindt en wat er gebeurt wanneer de samenstelling verandert. Nu wel.
539 zones: wat betekent dat in de praktijk?
De wetenschappers gebruikten massaspectrometrische beeldvorming om de verdeling van honderden soorten lipiden door het volledige volume van het brein letterlijk in beeld te brengen. Het resultaat: 539 zones met unieke lipiden-‘vingerafdrukken’.
Sommige van deze zones vallen samen met bekende anatomische structuren. Andere niet. Dat betekent dat de chemie van het brein anders is georganiseerd dan zijn fysieke anatomie. Het brein blijkt dus complexer te zijn dan we dachten — en dat is geen metafoor.
Daarom is dit belangrijk:
- De ziekte van Alzheimer. Verstoringen in het lipidenmetabolisme worden al lang met deze aandoening in verband gebracht. Onderzoekers hebben nu een kaart — zij kunnen precies bepalen in welke zones en welke vetten bij dementie veranderen.
- Multiple sclerose. De afbraak van myeline is in de eerste plaats een lipidenramp. De nieuwe kaart geeft coördinaten voor het vinden van behandeldoelen.
- Psychische stoornissen. Depressie, schizofrenie, bipolaire stoornis — ze hangen allemaal samen met veranderingen in neuronale membranen. En membranen zijn lipiden.
Intelligentie en vetten: een onverwachte band
Voor een publiek dat in intelligentie geïnteresseerd is, is hier iets bijzonder fascinerends. De snelheid van neuronale overdracht is een van de sleutelfactoren achter de zogeheten fluïde intelligentie — het vermogen om nieuwe problemen op te lossen en snel en flexibel te denken. En die snelheid hangt direct af van de kwaliteit van de myelineschede van neuronen. Myeline is bijna puur lipide.
Met andere woorden: de samenstelling van vetten in uw brein bepaalt deels hoe snel u denkt. En nu hebben we voor het eerst een kaart waarmee die relatie met chirurgische precisie kan worden onderzocht.
Wat verandert dit voor de gewone mens?
Voorlopig is dit fundamentele wetenschap — pillen en therapieën zijn nog ver weg. Maar deze ontdekking heeft nu al een heel praktische dimensie.
- Voeding doet ertoe. Omega-3-vetzuren, fosfolipiden uit eieren en vis, choline — dit zijn allemaal bouwstenen voor hersenlipiden. De nieuwe kaart geeft wetenschappers de mogelijkheid te testen welke zones en functies precies op voeding reageren.
- Leeftijd verandert de lipidesamenstelling. Een van de toepassingen van de kaart is het volgen van hoe het brein op moleculair niveau veroudert en het zoeken naar manieren om dat proces te vertragen.
- Geneesmiddelen worden nauwkeuriger. Veel middelen werken slecht omdat het brein als een homogene omgeving wordt gezien. Nu kunnen farmacologen zich op specifieke zones richten.
De verborgen architectuur van het bewustzijn
Er is iets filosofisch fascinerends aan deze ontdekking. We zijn eraan gewend te denken dat het brein min of meer in kaart is gebracht — neuronen, kwabben, corticale zones. Maar het blijkt dat onder die anatomie een hele parallelle wereld van chemische organisatie schuilgaat waarvan we geen vermoeden hadden.
539 zones. Elk met een eigen moleculaire persoonlijkheid. En samen brengen zij op de een of andere manier gedachten, herinneringen, beslissingen en zelfbewustzijn voort.
Als dit geen reden is om stil te staan bij hoe weinig we nog over ons eigen bewustzijn weten — wat dan wel?