Bəs beyin şüuru yaratmırsa?
Elmin ən narahatedici sualı
Təsəvvür edin ki, beyin və şüur haqqında bildiklərinizin hamısı mənzərənin yalnız yarısıdır. Neyroelm onilliklər boyu bir aksiomaya əsaslanıb: beyin şüuru yaradır. Neyronlar impuls ötürür, sinapslar siqnalları daşıyır və bu elektrokimyəvi səs-küydən hardansa «mən» doğulur. Bəs bu aksioma kökündən yanlış olarsa?
Məhz bu sual üzərində indi Kristof Kox işləyir — dünyanın ən tanınmış neyrobioloqlarından biri, Allen Beyin İnstitutunun keçmiş direktoru. O, nə mistikdir, nə də həvəskar filosof. O, onilliklərini şüurun neyron korrelyatlarını xəritələşdirməyə sərf edib. Elə buna görə də onun şübhələri bu qədər önəmlidir.
Elmin həll edə bilmədiyi problem
Fəlsəfədə buna «şüurun çətin problemi» deyilir. Onu hələ 1990-cı illərdə David Çalmers formalaşdırmışdı: hətta beyindəki hər bir neyronu, hər bir kimyəvi reaksiyanı, hər bir elektrik impulsunu tam təsvir etsək belə, yenə də subyektiv təcrübənin niyə mövcud olduğunu izah edə bilmərik. Niyə qırmızı rəngi görmək nəsə ifadə edir? Niyə ağrı sadəcə siqnal deyil, məhz ağrıdır?
Alimlərin çoxu bu sualı kənara itələyirdi: guya bu sadəcə mürəkkəblik məsələsidir. Kifayət qədər neyron toplayın — şüur özü yaranacaq. Amma Kox və bir sıra başqa tədqiqatçılar artıq buna əmin deyillər.
Beyin generator deyil, qəbuledicidir
Alternativ hipotezlərdən biri radikal səslənir: beyin şüuru yaratmır, onu filtrləyir və ya qəbul edir — necə ki, radioqəbuledici musiqini yaratmır, sadəcə dalğaya köklənir. Bu modeldə şüur reallığın fundamental xüsusiyyətidir və onu neyron aktivliyinə endirmək olmaz.
Bu, ezoterika deyil. Buna panpsixizm deyilir — akademik dairələrdə gözlənilməz dirçəliş yaşayan fəlsəfi mövqe. Onun tərəfdarları yalnız filosoflar deyil, həm də fiziklər, riyaziyyatçılar və neyrobioloqlardır. Mahiyyət sadədir: şüur o qədər fundamentaldır ki, bəlkə də maddənin təşkilinin bütün səviyyələrində mövcuddur — sadəcə müxtəlif mürəkkəblik dərəcələrində.
Bu, intellekt anlayışını necə dəyişir?
IQ və koqnitiv qabiliyyətlərlə maraqlanan auditoriya üçün bu, abstrakt sual deyil. Əgər beyin mənbə yox, şüurun ötürücüsüdürsə, onda intellekt sadəcə «prosessor gücü» deyil. Bu, bağlantının keyfiyyətidir. O halda beynin «ötürmə qabiliyyətini» artıran hər şey — yuxu, qidalanma, meditasiya, fiziki fəaliyyət — sadəcə gigiyena deyil, alətin sazlanmasıdır.
Daha bir maraqlı məqam var: bu hipotez standart neyroelmin çətinliklə izah etdiyi fenomenləri açıqlayır. Məsələn, klinik olaraq sıfır beyin aktivliyi zamanı aydın şüurla müşayiət olunan ölümə yaxın təcrübələr. Və ya beyin maddəsinin minimal həcminə baxmayaraq insanların normal, hətta yüksək intellekt nümayiş etdirdiyi hidrosefaliya halları.
Kox nə deyir və hazırda hansı mövqedədir
Kox uzun müddət inteqrasiya olunmuş informasiya nəzəriyyəsinin (IIT) tərəfdarı olub — bu, Culio Tononinin hazırladığı şüurun riyazi modelidir. IIT-yə görə, şüur sistemdə informasiyanın inteqrasiyası ölçüsüdür. Bu göstərici nə qədər yüksəkdirsə (yunanca Φ hərfi ilə işarələnir), şüurlu təcrübə bir o qədər zəngindir.
Ancaq son illərdə Kox açıq şəkildə etiraf edib: nə IIT, nə də rəqib «qlobal işçi məkan» nəzəriyyəsi qəti cavab vermir. Elm divara dirənib. Bu, təslimiyyət deyil, dünya səviyyəli alimin dürüst mövqeyidir.
Ağıllı oxucu üçün praktiki nəticələr
- Neyromifləri fakt kimi qəbul etməyin. «Biz beynimizin yalnız 10%-dən istifadə edirik» kimi iddialar cəfəngiyyatdır. Amma «beyin = şüur» da sadələşdirmədir.
- «Siqnalın» keyfiyyətinə diqqət edin. Xroniki stress, yuxusuzluq və iltihab hansı şüur nəzəriyyəsini doğru saysanız da, koqnitiv ötürmə qabiliyyətini sözün həqiqi mənasında azaldır.
- Narahatedici suallar verin. Aksiomalara şübhə ilə yanaşmağa hazır olmaq yüksək intellektin əlamətlərindən biridir. Elm təsdiqlərlə deyil, təkziblərlə irəliləyir.
- Şüura maraq zəiflik deyil, gücdür. Yüksək IQ-ya malik insanlar statistik olaraq daha çox metakoqnitiv suallar verirlər: «Mən necə düşünürəm?», «Mən bunu niyə hiss edirəm?»
Nəticə: ən vacib sual açıq qalır
Biz neyroelmin beyni görünməmiş dəqiqliklə xəritələşdirdiyi, süni intellektin isə düşüncəni hər zamankından daha yaxşı təqlid etdiyi bir dövrdə yaşayırıq. Və məhz indi aydın olur: biz hələ də şüurun nə olduğunu və haradan gəldiyini bilmirik. Bəlkə də bu, elmin indiyədək etiraf etdiyi ən ağıllı həqiqətdir.