Ի՞նչ, եթե ուղեղը չի ստեղծում գիտակցությունը։

Գիտության ամենաանհարմար հարցը

Պատկերացրեք, որ այն ամենը, ինչ գիտեք ուղեղի և գիտակցության մասին, ընդամենը պատկերի կեսն է։ Նեյրոգիտությունը տասնամյակներ շարունակ ելել է մեկ աքսիոմայից՝ ուղեղը ծնում է գիտակցությունը։ Նեյրոնները կրակում են, սինապսները փոխանցում են ազդակներ, և այդ էլեկտրաքիմիական աղմուկից ինչ-որ կերպ ծնվում է «ես»-ը։ Բայց ի՞նչ, եթե այս աքսիոման արմատապես սխալ է։

Հենց այս հարցով է այժմ զբաղվում Քրիստոֆ Կոխը՝ մոլորակի ամենահայտնի նեյրոկենսաբաններից մեկը, Ալենի ուղեղի ինստիտուտի նախկին տնօրենը։ Նա ո՛չ միստիկ է, ո՛չ էլ սիրողական փիլիսոփա։ Նա տասնամյակներ է անցկացրել՝ քարտեզագրելով գիտակցության նեյրոնային կորելյատները։ Եվ հենց այդ պատճառով նրա կասկածներն այնքան կարևոր են։

Խնդիրը, որը գիտությունը չի կարող լուծել

Փիլիսոփայության մեջ սա կոչվում է «գիտակցության դժվար խնդիր»։ Այն դեռ 1990-ականներին ձևակերպել էր Դևիդ Չալմերսը․ նույնիսկ եթե մենք լիովին նկարագրենք ուղեղի յուրաքանչյուր նեյրոնը, յուրաքանչյուր քիմիական ռեակցիան, յուրաքանչյուր էլեկտրական իմպուլսը, միևնույն է չենք բացատրի, ինչու կա սուբյեկտիվ փորձառություն։ Ինչո՞ւ կա մի բան, որ նշանակում է տեսնել կարմիր գույնը։ Ինչո՞ւ ցավը պարզապես ազդակ չէ, այլ հենց ցավ։

Գիտնականների մեծ մասը թեթև ձեռքով մի կողմ էր դնում այս հարցը՝ ասելով, թե դա պարզապես բարդության հարց է։ Հավաքեք բավարար քանակի նեյրոններ, և գիտակցությունը ինքն իրեն կհայտնվի։ Բայց Կոխն ու մի շարք այլ հետազոտողներ այլևս վստահ չեն դրանում։

Ուղեղը՝ որպես ընդունիչ, ոչ թե գեներատոր

Այլընտրանքային վարկածներից մեկը հնչում է արմատական․ ուղեղը գիտակցությունը չի ստեղծում, այլ ֆիլտրում կամ ընդունում է այն՝ ինչպես ռադիոընդունիչը երաժշտություն չի ստեղծում, այլ պարզապես համընկնում է ալիքին։ Այս մոդելում գիտակցությունը իրականության հիմնարար հատկություն է, որը չի կարելի կրճատել մինչև նեյրոնային ակտիվություն։

Սա էզոթերիկա չէ։ Սա կոչվում է պանփսիխիզմ՝ փիլիսոփայական դիրքորոշում, որն ակադեմիական շրջանակներում անսպասելի վերածնունդ է ապրում։ Դրա կողմնակիցները ոչ միայն փիլիսոփաներ են, այլև ֆիզիկոսներ, մաթեմատիկոսներ, նեյրոկենսաբաններ։ Էությունը պարզ է․ գիտակցությունն այնքան հիմնարար է, որ, հնարավոր է, առկա է նյութի կազմակերպման բոլոր մակարդակներում՝ պարզապես տարբեր բարդության աստիճաններով։

Ի՞նչ է սա փոխում ինտելեկտի ըմբռնման մեջ

IQ-ով և կոգնիտիվ ունակություններով հետաքրքրվող լսարանի համար սա վերացական հարց չէ։ Եթե ուղեղը գիտակցության աղբյուրը չէ, այլ դրա հաղորդիչը, ապա ինտելեկտը պարզապես «պրոցեսորի հզորություն» չէ։ Դա կապի որակն է։ Այդ դեպքում այն ամենը, ինչ բարելավում է ուղեղի «թողունակությունը»՝ քունը, սնունդը, մեդիտացիան, ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությունը, դառնում է ոչ թե պարզապես հիգիենա, այլ գործիքի կարգավորում։

Հետաքրքիր է նաև մեկ այլ բան․ այս վարկածը բացատրում է այն երևույթները, որոնք ստանդարտ նեյրոգիտությունը դժվարությամբ է բացատրում։ Օրինակ՝ մահամերձ փորձառությունները՝ հստակ գիտակցությամբ, երբ ուղեղի ակտիվությունը կլինիկորեն զրոյական է։ Կամ հիդրոցեֆալիայի դեպքերը, երբ ուղեղային նյութի նվազագույն քանակով մարդիկ ցուցաբերում են նորմալ և նույնիսկ բարձր ինտելեկտ։

Ինչ է ասում Կոխը և որտեղ է նա հիմա

Կոխը երկար ժամանակ եղել է ինտեգրված տեղեկատվության տեսության (IIT) դաշնակիցը՝ գիտակցության մաթեմատիկական մոդելի, որը մշակել է Ջուլիո Տոնոնին։ Ըստ IIT-ի՝ գիտակցությունը համակարգում տեղեկատվության ինտեգրման չափն է։ Որքան բարձր է այս ցուցանիշը (նշվում է հունական Φ տառով), այնքան ավելի հարուստ է գիտակցական փորձառությունը։

Բայց վերջին տարիներին Կոխը հրապարակայնորեն ընդունել է․ ո՛չ IIT-ը, ո՛չ էլ մրցակից «գլոբալ աշխատանքային տարածության» տեսությունը վերջնական պատասխան չեն տալիս։ Գիտությունը կանգնել է պատի առաջ։ Եվ սա կապիտուլյացիա չէ, այլ համաշխարհային մակարդակի գիտնականի ազնիվ դիրքորոշում։

Գործնական եզրակացություններ խելացի ընթերցողի համար

  • Նեյրոմիթերը փաստերի տեղ մի դրեք։ «Մենք օգտագործում ենք ուղեղի միայն 10%-ը» տիպի պնդումները անհեթեթություն են։ Բայց «ուղեղ = գիտակցություն» նույնպես պարզեցում է։
  • Հետևեք «ազդակի» որակին։ Քրոնիկ սթրեսը, քնի պակասը և բորբոքումը բառացիորեն նվազեցնում են կոգնիտիվ թողունակությունը՝ անկախ նրանից, գիտակցության որ տեսությունն եք ճիշտ համարում։
  • Տվեք անհարմար հարցեր։ Աքսիոմաները կասկածի տակ դնելու պատրաստակամությունը բարձր ինտելեկտի նշաններից մեկն է։ Գիտությունն առաջ է գնում ոչ թե հաստատումներով, այլ հերքումներով։
  • Գիտակցության հանդեպ հետաքրքրությունը թուլություն չէ, այլ ուժ։ Բարձր IQ ունեցող մարդիկ վիճակագրորեն ավելի հաճախ են տալիս մետակոգնիտիվ հարցեր՝ «Ինչպե՞ս եմ ես մտածում», «Ինչո՞ւ եմ ես սա զգում»։

Ամփոփում․ ամենակարևոր հարցը մնում է բաց

Մենք ապրում ենք մի դարաշրջանում, երբ նեյրոգիտությունը աննախադեպ ճշգրտությամբ քարտեզագրում է ուղեղը, իսկ արհեստական բանականությունը մտածողությունը նմանակում է ինչպես երբեք։ Եվ հենց հիմա պարզվում է՝ մենք դեռ չգիտենք, թե ինչ է գիտակցությունը և որտեղից է այն գալիս։ Հնարավոր է՝ սա ամենախելացի բանն է, որ գիտությունը երբևէ խոստովանել է։