Мээ аң-сезимди жаратпаса эмне болот?

Илимдеги эң ыңгайсыз суроо

Элестетиңиз: мээ жана аң-сезим тууралуу билгенибиздин баары сүрөттүн жарымы гана. Нейроилим ондогон жылдар бою бир аксиомага таянып келди: мээ аң-сезимди жаратат. Нейрондор импульс берет, синапстар сигнал өткөрөт, ошол электрохимиялык ызы-чуудан кайдан-жайдан «мен» пайда болот. Бирок бул аксиома түп-тамырынан жаңылыш болсо эмне болот?

Дал ушул суроо менен азыр Кристоф Кох алектенип жатат — планетадагы эң белгилүү нейробиологдордун бири, Аллен мээ институтунун мурдагы директору. Ал мистик да, ышкыбоз философ да эмес. Ал ондогон жылдарын аң-сезимдин нейрондук корреляттарын картага түшүрүүгө арнаган. Ошондуктан анын күмөнү өзгөчө маанилүү.

Илим чече албай жаткан маселе

Философияда бул «аң-сезимдин оор маселеси» деп аталат. Аны Дэвид Чалмерс 1990-жылдары эле формулировкалаган: мээдеги ар бир нейронду, ар бир химиялык реакцияны, ар бир электр импульсун толук сүрөттөп берсек да, биз баары бир субъективдүү тажрыйба эмне үчүн бар экенин түшүндүрө албайбыз. Эмне үчүн кызыл түстү көрүү деген нерсе мааниге ээ? Эмне үчүн оору жөн гана сигнал эмес, дал ошол оору болуп сезилет?

Окумуштуулардын көбү бул суроону четке кагып келишкен: бул болгону татаалдыктын маселеси дешчү. Жетиштүү нейрон чогултсаң — аң-сезим өзү эле пайда болот. Бирок Кох жана башка бир катар изилдөөчүлөр мындан ары буга ишене беришпейт.

Мээ — генератор эмес, кабылдагыч

Альтернативдүү гипотезалардын бири өтө радикалдуу угулат: мээ аң-сезимди жаратпайт, аны чыпкалайт же кабыл алат — радиокабылдагыч музыканы жаратпай, болгону толкунга тууралангандай. Бул моделде аң-сезим — реалдуулуктун фундаменталдуу касиети, аны нейрондук активдүүлүккө эле алып келип түшүндүрүүгө болбойт.

Бул эзотерика эмес. Бул панпсихизм деп аталат — академиялык чөйрөдө күтүүсүз кайра жанданып жаткан философиялык позиция. Анын жактоочулары философтор гана эмес, физиктер, математиктер, нейробиологдор да. Маңызы жөнөкөй: аң-сезим ушунчалык фундаменталдуу болгондуктан, балким, ал материянын уюшулушунун бардык деңгээлдеринде бар — болгону татаалдыгы ар башка.

Бул интеллектти түшүнүүдө эмнени өзгөртөт?

IQ жана когнитивдик жөндөмдөргө кызыккан аудитория үчүн бул абстракттуу суроо эмес. Эгер мээ булак эмес, аң-сезимдин өткөргүчү болсо, анда интеллект — жөн гана «процессордун кубаттуулугу» эмес. Бул байланыштын сапаты. Анда мээнин «өткөрүмдүүлүгүн» жакшырткан нерсенин баары — уйку, тамактануу, медитация, дене жүгү — жөн гана гигиена эмес, аспапты тууралоо болуп калат.

Дагы бир кызык жагы: бул гипотеза стандарттуу нейроилим кыйынчылык менен түшүндүргөн кубулуштарды түшүндүрөт. Мисалы, мээнин активдүүлүгү клиникалык жактан нөлгө түшкөндө да аң-сезим тунук болгон өлүмгө жакын тажрыйбалар. Же мээ заты өтө аз болсо да, адамдар кадимки, ал тургай жогорку интеллект көрсөткөн гидроцефалия учурлары.

Кох эмне дейт жана азыр кайсы позицияда

Кох узак убакыт бою интеграцияланган маалымат теориясынын (IIT) тарапташы болгон — бул аң-сезимдин Жулио Тонони иштеп чыккан математикалык модели. IIT боюнча, аң-сезим — системадагы маалымат интеграциясынын өлчөмү. Бул көрсөткүч канчалык жогору болсо (ал грек тамгасы Φ менен белгиленет), аң-сезимдүү тажрыйба ошончолук бай болот.

Бирок акыркы жылдары Кох ачык мойнуна алды: IIT да, атаандаш «глобалдык жумушчу мейкиндик» теориясы да акыркы жоопту бербейт. Илим дубалга такалды. Бул — капитуляция эмес, дүйнөлүк деңгээлдеги окумуштуунун чынчыл позициясы.

Акылдуу окурман үчүн практикалык жыйынтыктар

  • Нейромифтерди факт деп кабыл албаңыз. «Биз мээбиздин 10%ын гана колдонобуз» сыяктуу билдирүүлөр — куру сөз. Бирок «мээ = аң-сезим» деген да жөнөкөйлөтүү.
  • «Сигналдын» сапатына көңүл буруңуз. Өнөкөт стресс, уйкунун жетишсиздиги жана сезгенүү кайсы аң-сезим теориясын туура деп эсептебеңиз, когнитивдик өткөрүмдүүлүктү түз маанисинде төмөндөтөт.
  • Ыңгайсыз суроолорду бериңиз. Дал аксиомалардан күмөн саноого даяр болуу — жогорку интеллекттин белгилеринин бири. Илим ырастоолор менен эмес, төгүндөөлөр менен өнүгөт.
  • Аң-сезимге кызыгуу — алсыздык эмес, күч. IQ'су жогору адамдар статистикалык жактан метакогнитивдик суроолорду көбүрөөк беришет: «Мен кантип ойлоном?», «Эмне үчүн мен муну сезип жатам?»

Жыйынтык: эң маанилүү суроо ачык бойдон калууда

Биз нейроилим мээни болуп көрбөгөндөй тактык менен картага түшүргөн, ал эми жасалма интеллект ой жүгүртүүнү мурдагыдан да жакшы туураган доордо жашап жатабыз. Дал ушул учурда бир нерсе айкын болууда: биз дагы эле аң-сезим эмне экенин жана ал кайдан пайда болорун билбейбиз. Балким, илим качандыр бир кезде мойнуна алган эң акылдуу нерсе ушулдур.