MIT: beyin sözlər olmadan da düşünə bilir

Siz sözlərlə düşünürsünüz? Elm deyir: tam belə deyil

Təsəvvür edin ki, bir tapmacanı həll edirsiniz və birdən cavabı onu sözlə ifadə etməyə macal tapmamışdan əvvəl tapdığınızı anlayırsınız. Bu nə illüziyadır, nə də təsadüf. Massaçusets Texnologiya İnstitutunun neyroalimləri insan zehni haqqında ən fundamental təsəvvürlərdən birini alt-üst edən araşdırma dərc ediblər: dil və məntiqi düşüncə beynin tamamilə fərqli iki sistemidir. Onlar bir-birindən asılı olmadan işləyir. Və bu, intellekt haqqında düşündüklərimizin demək olar hamısını dəyişir.

Alimlər konkret nəyi kəşf etdilər

Uzun müddət belə bir fikir üstünlük təşkil edirdi ki, düşüncə daxili nitqdir. Biz sözlərlə düşünürük, beynimizdə cümlələr qururuq və məhz dil bizə mühakimə yürütməyə imkan verir. Vitgenşteyndən Xomskiyə qədər bir çox filosof bu mövqeyi bölüşürdü. Lakin MIT-in məlumatları əksini göstərir.

Tədqiqatçılar funksional MRT və dəqiq kalibrlənmiş tapşırıqlardan istifadə edərək iştirakçılara məntiqi məsələlər təqdim etdilər — bəziləri dil formasında, digərləri isə ümumiyyətlə sözsüz, vizual şəkildə. Məlum oldu ki, beynin dilə cavabdeh sahələri — klassik Broka və Vernike zonaları — məntiqi məsələlərin həlli zamanı demək olar ki, aktivləşmirdi. Əvəzində tamam başqa neyron şəbəkələri işə düşürdü.

Beyin mühakimə yürüdürdü. Nəticə çıxarırdı. Məntiqi zəncirlər qururdu. Və bütün bunları bircə söz olmadan edirdi.

Bu, intellekti anlamaq üçün niyə vacibdir

Əgər düşüncə dildən asılı deyilsə, deməli, verbal tapşırıqlar üzərində qurulan ənənəvi IQ testləri insanın idrak qabiliyyətlərinin yalnız bir hissəsini ölçür. Qeyri-verbal intellekt — abstrakt düşünmə, məkan təhlili, sözsüz məntiq qurmaq bacarığı — köməkçi bir vərdiş deyil, ağlın ayrıca və tamhüquqlu formasıdır.

Bu, bir çoxumuzun intuitiv hiss etdiyi bir şeyi izah edir: böyük riyaziyyatçılar, şahmatçılar və musiqiçilər tez-tez deyirlər ki, onların ən yaxşı «fikirləri» sözlər şəklində deyil, obraz, struktur və hisslər şəklində gəlir. Eynşteynin etirafı məşhurdur: o, obrazlar və əzələ hissləri ilə düşünür, yalnız sonra bunu dilə çevirirdi. İndi bu etirafın neyrobioloji təsdiqi var.

Dil düşüncənin deyil, ünsiyyətin alətidir?

Tədqiqat müəllifləri güman edirlər ki, dilin təkamül rolu ilk növbədə kommunikativ olub, idraki yox. Yəni nitq düşüncələri yaratmaq üçün deyil, onları başqaları ilə bölüşmək üçün inkişaf edib. Görünür, ağıl dil yaranmazdan əvvəl də «işə hazır» idi.

Bunu insultdan sonra nitq pozuntusu olan, ağır afaziyalı insanlara dair müşahidələr də gözlənilmədən təsdiqləyir. Onların çoxu danışmaq və sözləri anlamaq qabiliyyətini itirir, lakin məntiqi məsələləri həll etmək, şahmat oynamaq, məkanda istiqamətlənmək bacarığını saxlayır. Əvvəllər bu, sirr sayılırdı. İndi isə yeni nəzəriyyənin təsdiqidir.

Bu, şəxsən sizin üçün nə deməkdir

Bu kəşfin praktik nəticələri ilk baxışdan göründüyündən daha konkretdir:

  • Yalnız verbal düşüncəyə güvənməyin. Əgər sözlərdə və ifadələrdə «ilişib» qalmısınızsa, sxemlərə, rəsmlərə keçin və ya sadəcə özünüzə «səssiz düşünməyə» imkan verin — daxili monoloq olmadan. Bu tənbəllik deyil, beynin başqa iş rejimidir.
  • Qeyri-verbal məşğələlər intellekti inkişaf etdirir. Şahmat, tapmacalar, musiqi, riyaziyyat, proqramlaşdırma — bütün bunlar dildən asılı olmayaraq məntiqi düşüncəyə cavabdeh olan neyron şəbəkələrini məşq etdirir.
  • Necə öyrəndiyinizi yenidən düşünün. Əgər siz tərifləri əzbərləyir, amma strukturu hiss etmirsinizsə, ola bilsin ki, dil sistemini yükləyir, düşüncə sistemini isə toxunulmamış qoyursunuz. Sxemlər, analogiyalar və vizuallaşdırmalar daha səmərəli ola bilər.
  • Sükut meditasiyasının neyrobioloji mənası var. Daxili səsi qəsdən «söndürdüyünüz» praktikalar informasiyanın qeyri-verbal emalı üçün resursları azad edə bilər.

İndi elmin qarşısında duran böyük sual

Əgər ağıl dildən ayrı mövcuddursa, onda IQ testi keçirərkən biz əslində nəyi ölçürük? Alimlər getdikcə daha fəal şəkildə mübahisə edirlər ki, «intellekt» anlayışı indiki formada həddindən artıq dar deyilmi. MIT-in araşdırması bu mübahisəyə güclü arqument əlavə edir: bəlkə də planetin ən ağıllı insanları heç vaxt düşüncə haqqında alışdığımız kimi düşünməyiblər.

Və bu, düşünmək üçün səbəbdir. Mümkünsə, sözsüz.